Elk gerecht en drankje op Caltype met waar en wanneer het begon, wie het als eerste maakte als iemand dat weet, en welke bekende verhalen alleen legendes zijn.
Aardappels werden meer dan 7000 jaar geleden meerdere keren gedomesticeerd door inheemse volken in de centrale Andes, en Andesboeren teelden honderden soorten. Spaanse conquistadores brachten ze eind 16e eeuw naar Europa. Het Engelse woord potato betekende eerst de zoete aardappel: het komt van het Spaanse patata, van batata, een Caribisch woord voor de zoete.
Aardappelen werden duizenden jaren geleden in de Andes van Peru en Noordwest-Bolivia gedomesticeerd en kwamen in de 16e eeuw met Spaanse ontdekkingsreizigers naar Europa. Een van de oudste geschreven recepten voor puree staat in het Engelse kookboek The Art of Cookery van Hannah Glasse uit 1747: aardappelen koken en schillen, en ze stampen met melk, zout en boter. Wie de eerste aardappel prakte, weet niemand.
Aardappelen kwamen in de 16e eeuw uit Zuid-Amerika naar Europa, en aardappelsalade ontstond vooral in Duitsland en Oostenrijk. Het oudste bekende recept staat in een werk uit 1621 van Caspar Plautz, abt van de abdij van Seitenstetten in Oostenrijk. Het zuiden maakte hem warm aan met azijn en olie, het noorden deed er mayonaise bij, en Duitse immigranten namen beide naar Amerika.
De grote aardbei die we nu eten is in de 18e eeuw in Frankrijk ontstaan. In 1714 nam Amédée François Frézier, een Franse officier die Spaanse forten in Chili moest bespioneren, vijf planten van de grote Chileense aardbei mee naar huis. In Franse tuinen kruiste die met de Virginia-aardbei uit Noord-Amerika, en in 1766 ontdekte botanicus Antoine Nicolas Duchesne dat die kruising een nieuwe vrucht was.
Bron: University of Minnesota Fruit Research, A spy, a botanist and a strawberry
Açaípalmen groeien in de Amazone, en in de Braziliaanse deelstaat Pará eten mensen de paarse pulp al heel lang als dagelijkse kost, vaak met vis. De zoete bevroren bowl met banaan werd populair op de stranden en in de sportscholen van Brazilië, en het verhaal gaat dat de jiujitsufamilie Gracie uit Rio daaraan bijdroeg. Rond 2000 begonnen bedrijven als Sambazon de pulp naar Hawaii en Californië te verschiffen.
Licht bier bestaat al eeuwen, maar alcoholvrij bier zoals we het kennen kwam op in de Verenigde Staten. Tijdens de drooglegging mocht een drankje niet boven 0,5% alcohol komen, dus brouwers maakten near beer om te overleven. Anheuser Busch bracht Bevo al in 1916 uit en verkocht in zes maanden ruim 2,2 miljoen kratten. Toen echt bier weer makkelijk te krijgen was, stortte near beer in.
Wilde amandelen zijn bitter en bevatten een stof die in cyanide verandert, dus een handvol kan gevaarlijk zijn. Amandelen konden pas worden verbouwd nadat één genetische mutatie die bitterheid uitschakelde, zo liet een studie in het tijdschrift Science in 2019 zien. Gekweekte amandelen duiken in de archeologie op vanaf ongeveer 3000 voor Christus, en ze horen vermoedelijk bij de eerste bomen die mensen ooit domesticeerden.
Bron: NPR via KPBS, How Almonds Went From Deadly To Delicious
Amandelmelk is eeuwen oud. Een islamitische medische tekst uit de 8e eeuw noemt het als middel tegen hoest, en met de amandelen uit de islamitische wereld kwam het naar middeleeuws Europa. Christenen omarmden het, omdat je zo op vastendagen als de vasten het verbod op dierlijke producten omzeilde. In het eerste bekende Duitse kookboek, van rond 1350, gebruikt bijna een kwart van de recepten het.
Bron: Discover Magazine, People Went Crazy for Almond Milk in the Middle Ages
Het verhaal gaat dat Amerikaanse soldaten in Italië tijdens de Tweede Wereldoorlog espresso aanlengden met water, zodat hij smaakte als de filterkoffie van thuis. Mooi verhaal, maar het Oxford English Dictionary herleidt café americano tot het Spaans van Midden Amerika in de jaren vijftig, een spotnaam voor slappe koffie, voor het eerst in het Engels gedrukt in een Jamaicaanse krant in 1964. Italianen namen het woord pas later over.
Bron: Wikipedia, Caffè americano (citing the Oxford English Dictionary)
De ananas komt uit tropisch Zuid-Amerika en werd daar al lang voor de komst van Europeanen geteeld. Columbus zag hem in 1493 op Guadeloupe. De naam ananas komt uit het Tupi-Guarani van Brazilië, terwijl Spanjaarden hem piña noemden, naar een dennenappel. Portugese zeelieden brachten hem naar Sint-Helena, Afrika en India, en rond 1600 groeide hij in bijna alle tropen.
Aperol werd in 1919 gemaakt door de familie Barbieri in Padua, Italië, en de naam komt van apero, Frans spreektaal voor aperitief. Spritz komt van het Duitse woord voor een scheutje. Eind 20e eeuw begonnen strandbars aan de Venetiaanse kust Aperol in hun spritz te doen, met ijs in een groot wijnglas, en het drankje veroverde de regio en daarna heel Italië.
De appel komt uit de wilde fruitbossen van het Tiensjangebergte in Kazachstan, waar zijn voorouder Malus sieversii nog altijd groeit. Handelaren op de Zijderoute namen de vrucht mee naar oost en west, en onderweg kruiste hij met wilde holappels. Daardoor is een moderne appel grotendeels Kazachs, met een flinke scheut Europese holappel erin.
Bron: Smithsonian Magazine, How the Silk Road Created the Modern Apple
Appelsap begint bij de appel, en de appel komt uit het Tiensjangebergte in wat nu het zuidoosten van Kazachstan is, waar zijn wilde voorouder Malus sieversii nog steeds groeit. Handelaars langs de Zijderoutes brachten hem naar het westen. Almaty, de stad aan de voet van die bergen, heette vroeger Alma-Ata, vaak vertaald als vader van de appels.
Bron: UNESCO Silk Roads Programme, The Role of the Silk Roads in the Cultivation of the Modern Apple
Het dunne deeg van strudel kwam waarschijnlijk tijdens de Turkse oorlogen via Hongarije naar Wenen. Het oudst bekende strudelrecept is van 1696 en staat in een handgeschreven kookboek in de Weense stadsbibliotheek, en verrassend genoeg is het geen appel maar strudel met melkroom en met raap. De appelstrudel werd pas later de bekendste.
Appeltaart was Engels lang voordat het Amerikaans werd. Het oudst bekende recept staat in The Forme of Cury, rond 1390 geschreven door de koks van koning Richard II. Het mengt appels met vijgen, rozijnen, peren en saffraan en bakt ze in een deegbak die coffin werd genoemd. Kolonisten namen appeltaart later mee naar Noord-Amerika, waar het een nationaal symbool werd.
Bron: Tasting History with Max Miller, Medieval Apple Pie (The Forme of Cury, c. 1390)
De avocado komt uit Mexico en Midden-Amerika, waar mensen hem zo'n 10.000 jaar geleden al aten en ongeveer 5.000 jaar geleden begonnen te kweken, mogelijk eerst in de Tehuacánvallei in Puebla. De naam komt van het Azteekse woord āhuacatl, dat in het Spaans aguacate werd. Guacamole komt van ahuacamolli, avocadosaus.
Bron: University of Southern California, Plants and People: Avocado
Avocado op brood is ouder dan de koffiebarcultuur. Een bericht uit Brisbane uit 1891 vertelt dat de gouverneur van Queensland avocado at, op brood gesmeerd met peper en zout, en een Californische krant drukte in 1920 een recept voor geprakte avocado op warme toast. Het moderne cafégerecht wordt meestal toegeschreven aan kok Bill Granger, die het in 1993 op de kaart zette van zijn café in Sydney.
Babi guling is ontstaan uit Balinese hindoeïstische rituelen. Een heel aan het spit geroosterd varken hoort bij de offers bij tempelceremonies en feesten zoals Galungan, en na het offeren wordt het gedeeld en als zegen opgegeten. Guling betekent draaien, naar hoe het varken boven het vuur rondgaat. Het gerecht bleef op Bali omdat het eiland, anders dan het grootste deel van Indonesië, vooral hindoeïstisch is.
Varkensvlees zouten en roken is een oude manier om vlees houdbaar te maken, dus één uitvinder van bacon is er niet. Het woord kwam begin 14e eeuw in het Engels via het Oudfrans bacon, dat teruggaat op een oud Germaans woord voor rugvlees, omdat het uit de rug en zijkanten van het varken kwam. De uitdrukking bring home the bacon is bekend vanaf 1906, waarschijnlijk eerst als boksjargon.
De eerste schriftelijke vermelding van de bagel komt uit Krakau, in Polen, in 1610: regels van de Joodse gemeenschap over hoe uitbundig een feest voor een pasgeboren jongen mocht zijn. Het deeg werd gekookt voordat het de oven in ging, en dat maakte het anders dan ander brood. De naam komt waarschijnlijk van het Jiddische beigen, buigen. Het bekende verhaal over een bakker in Wenen in 1683 is van later.
Lees het hele verhaal · Bron: Aish, Bagels: A Surprising Jewish History
Baileys werd uitgevonden in Londen, niet in Ierland. In 1973 mengden de drankadviseurs David Gluckman en Hugh Seymour-Davies Jameson whiskey, room en Cadbury chocolademelkpoeder voor een opdracht van Gilbeys of Ireland, en in 1974 kwam het in de winkel als de eerste Irish cream. De naam kwam van Baileys Bistro, een restaurant onder hun kantoor in Soho.
Bron: VinePair, The Surprising History of Baileys Irish Cream
Bonen die langzaam in een pot worden gebakken, gaan terug op de keuken van de oorspronkelijke bewoners van Amerika, en bonen met melasse gaven Boston de bijnaam Beantown. De blikversie kwam in 1886 naar Groot-Brittannië, toen Henry J. Heinz proefblikken naar Fortnum & Mason in Londen bracht en de winkel ze kocht en als luxeproduct verkocht. Later maakte Heinz de saus minder zoet voor de Britse smaak.
Bakso kwam met Chinese koks naar Indonesië. De naam komt waarschijnlijk van het Hokkien bak so, ongeveer gehakt vlees, en de eerste versies werden met varkensvlees gemaakt. Toen het zich verspreidde onder de grotendeels islamitische bevolking werd het een gerecht met rund, kip of vis, en sommige voedselhistorici denken dat ook de Nederlandse koloniale keuken de gehaktbal heeft beïnvloed.
Bron: SBS Indonesian, Discovering Chinese Indonesian heritage through food
Mensen kweekten de eerste bananen meer dan 7.000 jaar geleden op Nieuw-Guinea, door wilde soorten vol harde pitten te kruisen. Van daar trok de plant via Zuidoost-Azië naar India en Afrika, en veel later naar Amerika. Uit DNA-onderzoek blijkt dat onze bananen ook sporen dragen van wilde voorouders die nog niemand heeft gevonden.
Bananenbrood is een Amerikaans idee uit het begin van de jaren 30. Tijdens de Grote Depressie wilde niemand een bruine banaan weggooien, en bakpoeder en baksoda waren net overal goedkoop te koop. Recepten met geprakte banaan verschenen al snel in kookboeken van Pillsbury, Better Homes and Gardens en de United Fruit Company, een grote bananenimporteur.
De Fransen brachten het stokbrood in de koloniale tijd naar Vietnam, en banh mi betekent gewoon tarwebrood. Het broodje zoals we het kennen ontstond na 1954 in Saigon. Het verhaal gaat dat het kleine Banh Mi Hoa Ma een korter, goedkoper brood bakte en, om de rijen sneller te helpen, de vleeswaren en groenten in het brood stopte in plaats van op een bord. Vietnamese emigranten namen het na de oorlog mee de wereld over.
Deze gevouwen broodjes heten gua bao, een snack die uit Fujian in China naar Taiwan kwam, waar het origineel alleen gestoofde buikspek en sla had. Taiwan voegde de ingemaakte groenten, het pindapoeder en de koriander toe. Ze heten ook tijger bijt varken, omdat het broodje lijkt op een bek die zich om het vlees sluit. David Chang zette ze rond 2004 op de kaart bij Momofuku in New York en begon zo de rage in het Westen.
Bron: Resy, Pork Buns Have Become an American Favorite. Why Can't We Acknowledge They're Taiwanese?
Reepjes vlees drogen in zon en wind is ouder dan elk geschreven verslag, maar de naam komt uit de Andes. Het Quechua woord ch'arki betekende gedroogd vlees, vaak van lama's. De Spanjaarden maakten er charqui van en het Amerikaans Engels rond 1850 jerky. In de Verenigde Staten werd rundvlees het gewone vlees ervoor.
Bibimbap betekent gemengde rijst in het Koreaans, en niemand weet precies waar het begon. Volgens één theorie mengden huishoudens hun restjes met het maannieuwjaar, volgens een andere komt het van eten dat bij voorouderrituelen werd geofferd, en een derde zegt dat boeren het bij de oogst aten. Het eerste bekende recept, als bubimbap, staat in Siuijeonseo, een kookboek van eind negentiende eeuw. De stad Jeonju noemt zichzelf de bakermat.
Een dik stuk vlees boven het vuur roosteren is zo oud als koken zelf, dus een uitvinder is er niet. Het woord is het leuke deel: het Engelse steke duikt op halverwege de 15e eeuw, waarschijnlijk uit het Oudnoors steik, geroosterd vlees, verwant aan steikja, aan het spit roosteren. Een steak was dus eerst vlees aan een spit, en het woord kwam vrijwel zeker via Scandinavië in het Engels.
Mensen brouwden al lang voordat ze brood in ovens bakten. In de Raqefetgrot in Israël vond een team onder leiding van Stanford-archeoloog Li Liu sporen van bier van tarwe of gerst van zo'n 13.000 jaar oud, waarschijnlijk gebrouwen voor feestmalen ter ere van de doden. Sommige archeologen denken dat de sporen eerder van brood komen, dus de discussie loopt nog.
Lees het hele verhaal · Bron: Stanford University News, An ancient thirst for beer may have inspired agriculture
De Big Mac is bedacht door Jim Delligatti, die McDonald's-restaurants rond Pittsburgh runde, en werd op 22 april 1967 voor het eerst verkocht in zijn vestiging in Uniontown, Pennsylvania. Onder de namen Aristocrat en Blue Ribbon Burger flopte hij eerst. McDonald's schrijft de naam Big Mac toe aan Esther Glickstein Rose, een 21-jarige secretaresse op de reclameafdeling, al betwist de familie Delligatti dat.
Biryani is van Perzische oorsprong, en de naam gaat terug op het Perzische birinj biriyan, gebakken rijst, omdat de rijst in ghee wordt gebakken voordat hij in lagen met vlees en specerijen gaat. In India werd het voor het eerst vastgelegd in de Deccan, in het zuiden, wat erop wijst dat handelaren het over zee brachten. Sindsdien heeft bijna elke regio een eigen versie, en het reisde door naar Sri Lanka, Maleisië, Thailand en Oman.
Blauwe bessen komen uit Noord-Amerika en werden duizenden jaren in het wild geplukt. De teelt begon in New Jersey: botanicus Frederick Coville van het Amerikaanse landbouwministerie kweekte ze samen met cranberryteler Elizabeth White, die plaatselijke plukkers de beste wilde struiken liet markeren. In 1916 brachten ze in Whitesbog de eerste gekweekte blauwe bessen op de markt, dus als gewas is de vrucht pas zo'n eeuw oud.
Bron: New Jersey Agricultural Society, The beginning of blueberry farming: the story of Whitesbog
Bloemkool werd gekweekt uit dezelfde wilde plant als kool, waarschijnlijk in het oosten van het Middellandse Zeegebied. Arabische botanici uit de 12e en 13e eeuw schreven dat hij van Cyprus kwam, en West-Europa kocht er tot ver in de 16e eeuw bloemkoolzaad. Rond 1490 bereikte hij Italië, waar hij cavolfiore heet, koolbloem.
De naam komt van borsjtsj, het oude Slavische woord voor berenklauw, de wilde plant waar de eerste versies van de soep van werden gemaakt. In de loop der eeuwen namen andere groenten zijn plaats in, en in Oekraïne werd biet de kern, vandaar het diepe rood. In 2022 zette UNESCO de Oekraïense borsjtsjcultuur op de lijst van erfgoed dat dringend bescherming nodig heeft.
Bron: Smithsonian Center for Folklife and Cultural Heritage, A Brief History of Borshch
Boter is een van de oudste zuivelproducten die er zijn. Het staat al in de allereerste geschreven bronnen van Mesopotamië, uit het late vierde millennium voor Christus, meer dan 5.000 jaar geleden, waar het met dadels in zoetigheden ging en ook als zalf werd gebruikt. Het Engelse woord butter gaat terug op het Griekse boutyron, dat koeienkaas lijkt te betekenen, al is dat misschien een volksuitleg van een Scythisch woord.
Bron: LMU Munich, Mesopotamian Oils project, Butter and Ghee
Bounty werd in 1951 voor het eerst gemaakt door Mars in Slough, Engeland, en kwam in de winkel in het Verenigd Koninkrijk en Canada. Forrest Mars Sr baseerde hem op de Amerikaanse Mounds, een kokosreep uit 1936 die in Groot-Brittannië niet te koop was. In 1989 probeerde Mars Bounty in de Verenigde Staten, maar daar sloeg hij nooit aan.
Worst is een van de oudste manieren om vlees te bewaren en werd al gegeten in het oude Babylonië, Griekenland en Rome. Het Engelse woord sausage komt van het Latijnse salsus, gezouten, want zout hield het vlees goed. Later gaven veel Europese steden hun naam aan een eigen soort, zoals de frankfurter uit Frankfurt en bologna uit Bologna.
Niemand weet precies wie de eerste pretzel draaide. Een bekend verhaal zegt dat een middeleeuwse monnik restdeeg vormde als de gekruiste armen van een biddend kind, en de naam komt mogelijk van het Latijnse woord voor arm. Bewijzen kan niemand het, maar al in de 12e eeuw was de knoop het teken van bakkers in Zuid-Duitsland. Het dopen in loog voor de glanzende bruine korst is een Duitse gewoonte.
Lees het hele verhaal · Bron: Smithsonian Magazine, Pretzels for Oktoberfest
Brie is genoemd naar de streek Brie ten oosten van Parijs, waar Brie de Meaux en Brie de Melun van de boerderij nog altijd de meest geroemde zijn. Het verhaal gaat dat Karel de Grote hem rond 774 in een abdij proefde en dat diplomaten op het Congres van Wenen in 1815 hem tot koning der kazen kroonden. Beide verhalen hoor je vaak, maar ze zijn lastig te bewijzen.
Broccoli komt uit het oostelijk Middellandse Zeegebied en Klein-Azië en wordt in Italië al sinds de Romeinse tijd geteeld. De naam is Italiaans: broccoli is het meervoud van broccolo, een koolscheut, van brocco, een loot. Hij bereikte Engeland en Amerika in de 18e eeuw, maar werd in de VS pas gewoon toen Italiaanse immigranten, de broers D'Arrigo, hem in de jaren 1920 in Californië gingen telen.
Het oudste brood dat tot nu toe is gevonden, is een plat brood van zo'n 14.400 jaar oud, uit Shubayqa 1 in de Zwarte Woestijn in het noordoosten van Jordanië. Jagers-verzamelaars maalden, zeefden en kneedden wilde gerst, eenkoorn en haver, zo'n 4.000 jaar voordat iemand graan verbouwde. De onderzoekers denken dat het werk van broodbakken mensen aanzette om granen te gaan telen.
Döner komt van het Turkse dönmek, draaien, naar het verticale spit. In de negentiende eeuw stapten Ottomaanse koks over van een liggend op een staand spit, en zowel İskender Efendi uit Bursa als Hamdi Usta uit Kastamonu claimden het idee. De döner in brood is jonger: de Turkse gastarbeider Kadir Nurman verkocht hem volgens de meeste verhalen in 1972 als eerste als broodje in West-Berlijn, al zijn er meer die dat zeggen.
Lees het hele verhaal · Bron: National Geographic, What is Turkish doner kebab
Het is genoemd naar John Montagu, de vierde graaf van Sandwich, in het Engeland van de 18e eeuw. Volgens een Frans reisboek liet hij vlees en brood naar de speeltafel brengen, zodat hij kon doorspelen. Historici denken dat hij het eerder aan zijn bureau at. Vlees tussen brood werd al veel langer gegeten, de graaf gaf het alleen een naam.
Het verhaal gaat dat de brownie in 1893 werd bedacht in het Palmer House hotel in Chicago, toen Bertha Palmer vroeg om een klein gebakje dat in de lunchboxen voor de wereldtentoonstelling paste. Historici hebben uit dat jaar alleen geen bewijs gevonden. De brownies van Fannie Farmer uit 1896 waren stroopkoekjes zonder chocolade, en recepten voor chocoladebrownies verschijnen pas rond 1899 tot 1904 in Amerikaanse kookboeken.
Bron: Wikipedia, Chocolate brownie (citing The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America)
Halušky komen van de herders in de Slowaakse bergen, die een stevige maaltijd nodig hadden die ze boven een vuur konden koken. De pittige schapenkaas, bryndza, kwam mee met Walachijse herders die zich tussen de 14e en 17e eeuw in de Karpaten vestigden. In 1787 opende Ján Vagač een bryndzamakerij in Detva en deed de kaas in vaten, zodat hij tot in Wenen en Boedapest kon reizen.
Bubble tea komt uit Taiwan, uit de jaren tachtig, en twee theehuizen ruziën nog altijd over wie de eerste was. Chun Shui Tang in Taichung zegt dat een medewerker in 1988 zoete tapiocaballetjes in ijsthee met melk liet vallen. Hanlin Tea Room in Tainan zegt dat de oprichter het idee al in 1986 had, na witte tapiocaparels op een markt, vandaar ook de naam pearl milk tea.
Lees het hele verhaal · Bron: Taipei Times, The story of bubble tea (2018)
Burek komt van het Turkse börek, een familie van gevulde en gelaagde deegwaren die Turkse volken vanuit Centraal Azië naar het westen brachten. Het werd een delicatesse in de keukens van het Ottomaanse hof, en vijf eeuwen Ottomaans bestuur verspreidden het over de Balkan, waar elk land nu zijn eigen versie heeft. De naam gaat waarschijnlijk terug op een oud Turks woord, al zijn taalkundigen het daar niet over eens.
De burrito komt waarschijnlijk uit Sonora in Noord-Mexico, een streek van tarwe en vee waar bloemtortilla's en rundvlees gewoon waren. Burrito betekent ezeltje, en het woord stond al in 1895 in Mexicaanse woordenboeken. Volgens de ene theorie leek hij op de opgerolde slaapmatten die reizigers op een ezel bonden, volgens de andere verkochten venters ze uit manden op ezels. Mexicaanse immigranten brachten hem in de jaren dertig naar Los Angeles.
De salade is genoemd naar een restauranthouder, niet naar een Romeinse keizer. De Italiaanse immigrant Caesar Cardini had een restaurant in Tijuana, Mexico, waar Amerikanen tijdens de drooglegging kwamen drinken. Het verhaal gaat dat hij op een drukke feestdag in 1924 bijna door zijn voorraad heen was en aan tafel romaine, parmezaan, citroen, broodblokjes, ei en worcestersaus mengde. Ook zijn broer en een van zijn koks worden als bedenker genoemd.
Rond de Middellandse Zee eten mensen al sinds de oudheid inktvis. De naam is Italiaans, het meervoud van calamaro, en gaat terug op het middeleeuws Latijnse calamarium, een inktpot of pennenkoker, van calamus, een rietpen. Dat past bij de inktvis, met zijn inkt en zijn lange, spits toelopende lijf. In het Engels werd het woord voor het eerst in 1826 voor inktvis als eten gebruikt.
De naam komt van de kapucijnen, een orde uit 1529 met bruine pijen en een lange puntkap, in het Italiaans cappuccio. In het Wenen van de 18e eeuw heette koffie met slagroom een Kapuziner, omdat de kleur leek op die pijen. Toen espressomachines begin 20e eeuw in Italië opkwamen, werd het espresso met melk en hield het de naam van de monniken, nu in het Italiaans.
Lees het hele verhaal · Bron: USC Scribe, The history of cappuccino
De cashewboom komt oorspronkelijk uit het noordoosten van Brazilië. Aan het eind van de 16e eeuw namen Portugese missionarissen hem mee naar Oost-Afrika en India, waar hij zich langs de laaggelegen kusten verspreidde. Zo werd een noot uit Zuid-Amerika een vast onderdeel van de Indiase en Oost-Afrikaanse keuken.
De naam komt van het Osmaans Turkse kebap, dat met het Ottomaanse Rijk de Balkan bereikte. Het woord ćevapi duikt op in documenten uit de jaren 1850, en grillmeesters uit Leskovac in Zuid Servië maakten ze vanaf de jaren 1860 beroemd in Belgrado. De stijlen van Sarajevo en Banja Luka ontstonden later, in het Joegoslavië van de jaren 50 en 60, en wie ze echt bedacht is nog altijd een twistpunt.
Ceviche komt van de kust van Peru, waar vissersvolken zoals de Chincha rauwe vis aten. De Spanjaarden brachten limoenen en citroenen mee, en vis gemarineerd in citrus werd het gerecht dat we kennen. De naam komt mogelijk van het Arabische sakbāj, vlees gekookt in azijn, de wortel van escabeche, of van een Quechua-woord. In 2023 zette UNESCO het op de lijst van immaterieel erfgoed.
Chai is gewoon het Hindi woord voor thee, afgeleid van het Chinese cha. De meeste Indiërs dronken weinig zwarte thee tot de Indian Tea Association die begin twintigste eeuw promootte, en theeverkopers op straat rekten hem met melk, suiker en specerijen als gember en kardemom. De chai latte is de Amerikaanse caféversie: Starbucks voerde hem in 1998 in, gemaakt van een zoet concentraat.
Champagne is genoemd naar de streek in het noordoosten van Frankrijk waar hij wordt gemaakt. Volgens de legende vond de monnik Dom Pérignon de bubbels uit, maar historici betwijfelen dat: vanaf 1668 werd hij in de abdij van Hautvillers bekend om het mengen van wijnen. Mousserende wijn werd in de streek een bewuste keuze tussen ongeveer 1670 en 1720, geholpen door kurken, die in 1685 in Champagne aankwamen.
Lees het hele verhaal · Bron: Comité Champagne, Champagne and its history
Mensen plukten duizenden jaren lang wilde paddenstoelen, maar de witte champignon werd in Frankrijk een gekweekt gewas. Lodewijk XIV was er in de 17e eeuw dol op, en dat zette kwekers rond Parijs aan het werk. Later verhuisden ze hun mestbedden naar oude steengroeven onder de stad, waar het het hele jaar koel bleef. In 1880 telde Parijs meer dan 300 champignonkwekerijen.
Bron: France Today, Champignons de Paris: the famous mushroom and their city farmers
De cheeseburger wordt meestal toegeschreven aan Lionel Sternberger, die op zijn zestiende achter de grill stond in de broodjeszaak van zijn vader, The Rite Spot, in Pasadena, Californië. Het verhaal gaat dat hij in 1924 een plak Amerikaanse kaas op een sissende hamburger legde, en die kwam op de kaart. Andere Amerikaanse zaken claimen hetzelfde, dus wie de eerste was, is lastig te bewijzen.
De cheeseburger staat sinds 1948 op de kaart van McDonald's, toen Richard en Maurice McDonald hun restaurant in San Bernardino, Californië, opnieuw openden met negen gerechten en hun snelle Speedee Service System. Een hamburger kostte 15 cent en een cheeseburger 19. Wie als eerste kaas op een burger legde, weet niemand zeker; meerdere Amerikaanse koks uit de jaren twintig en dertig krijgen de eer.
Taarten met kaas gaan terug tot het oude Griekenland, en volgens het verhaal aten atleten ze al bij de eerste Olympische Spelen in 776 voor Christus, al is dat lastig te bewijzen. Ook de Romeinen bakten kaas, meel en ei samen, in een recept dat Cato de Oudere opschreef. Voor de New Yorkse cheesecake was roomkaas nodig, die zuivelboer William Lawrence uit Chester, New York, in 1872 voor het eerst maakte toen hij de Franse Neufchâtel probeerde na te maken.
Chia komt oorspronkelijk uit Mexico en Guatemala, en de naam komt van het Nahuatl woord chian, olieachtig. De Azteken verbouwden het naast mais en bonen, roosterden en maalden het tot meel, en krijgers en boodschappers namen de zaden mee op lange tochten. Na de Spaanse verovering werd het verdrongen door tarwe en gerst, en pas in de jaren negentig kwam het als gewas terug.
Chicken McNuggets zijn bedacht door René Arend, de eerste chef de cuisine van McDonald's, afkomstig uit Luxemburg, en het recept was in 1979 klaar. Ze werden in 1980 getest in Knoxville, Tennessee, en gingen zo hard dat McDonald's kip tekortkwam. Toen de aanvoer geregeld was, kwamen ze in 1983 in het hele land.
De meeste verhalen leggen de oorsprong in Groot Brittannië, niet in India. Ali Ahmed Aslam van de Shish Mahal in Glasgow zei dat hij het maakte voor een klant die zijn chicken tikka te droog vond, maar andere koks in Groot Brittannië claimen het ook, en het beroemde blik tomatensoep uit het verhaal werd later verzonnen genoemd. In 2001 noemde minister Robin Cook het een echt Brits nationaal gerecht.
Lees het hele verhaal · Bron: Wikipedia, Chicken tikka masala
Het eerste geschreven verslag is uit 1826, toen de Engelse marineofficier George Francis Lyon in het noorden van Mexico gedroogd vlees in chilisaus at. In San Antonio, Texas, verkochten vrouwen die de chili queens werden genoemd het voor weinig geld, en een San Antonio Chili Stand op de wereldtentoonstelling van 1893 in Chicago liet de rest van Amerika ermee kennismaken. Texas maakte het in 1977 tot officieel staatsgerecht.
Het bekende verhaal zegt dat kok George Crum chips uitvond in 1853 in Moon's Lake House in Saratoga Springs, New York, om een gast te pesten die zijn gebakken aardappelen terugstuurde omdat ze te dik waren. Historici betwijfelen het: de Engelse arts William Kitchiner publiceerde al in 1817 een recept voor aardappelschaafsel gebakken in vet. Crum hielp ze wel populair te maken, en in de VS werden ze verkocht als Saratoga chips.
Lees het hele verhaal · Bron: Smithsonian Magazine, The Curious History of the Potato Chip
Mensen dronken al duizenden jaren cacao voordat iemand een reep at, maar melkchocolade is een Zwits idee. In Vevey probeerde chocolatier Daniel Peter eerst het melkpoeder van zijn vriend Henri Nestlé erdoor te mengen, maar dat ging schimmelen. Hij stapte over op Nestlés gecondenseerde melk, in 1875 lukte het eindelijk, en de nieuwe chocolade werd een succes in heel Europa.
Lees het hele verhaal · Bron: Swissinfo, Cocoa kings: the pioneers of Switzerland's chocolate revolution
Net als de croissant heeft hij Oostenrijkse wortels. De Weense bakkerij van August Zang, die rond 1839 in Parijs openging, verkocht Weens gebak, en voedselhistorici zien een broodje met chocolade uit die traditie als zijn voorouder. In Parijs heet hij pain au chocolat, in het zuidwesten chocolatine, een ruzie die zelfs het Franse parlement heeft gehaald.
Bron: Sortir à Paris, Croissants and pain au chocolat: two pastries that aren't so French after all
De Ierse arts Hans Sloane wordt vaak de uitvinder van chocolademelk genoemd. Hij ging in 1687 naar Jamaica, vond de cacaodrank daar niet te drinken en nam een recept met melk mee naar huis, dat in Londen als medicijn werd verkocht. Maar Jamaicanen kookten al cacao met melk en kaneel voordat hij aankwam, dus volgens historici heeft hij het geleerd en niet bedacht.
Bron: Natural History Museum, London: Hans Sloane, physician, collector and botanist
Het grootste deel van zijn geschiedenis was chocolade iets om te drinken. In 1847 mengde het familiebedrijf Fry in Bristol cacaoboter met gemalen cacao en suiker tot zoete chocolade die je kon eten, meestal gezien als de eerste chocoladereep. Melkchocolade kwam bijna 30 jaar later, toen Daniel Peter in Zwitserland in 1876 uitvond hoe je er melk aan toevoegt.
Op het Iberisch Schiereiland maakte men al vóór de Romeinen gedroogde worst, maar chorizo zoals we die kennen had pimentón nodig. Paprika's kwamen in de 16e eeuw na Columbus uit Amerika naar Spanje, en gedroogd en gemalen tot paprikapoeder gaven ze chorizo zijn rode kleur en zijn smaak.
Niemand weet zeker waar churros vandaan komen. Een bekend verhaal zegt dat Spaanse herders in de bergen deeg frituurden en het noemden naar de geribbelde horens van hun Churra-schapen, maar dat is een legende. Volgens een andere theorie namen Portugese zeelui het idee mee van de Chinese youtiao. Voedselhistorici zien churros vooral als een van de gespoten gefrituurde degen die al eeuwen rond de Middellandse Zee worden gegeten.
Bron: Food Republic, The Murky Origins Of Churros, From China To The Spanish Mountains
Cider in Groot-Brittannië wordt vaak gekoppeld aan de Normandiërs in 1066, maar hij is ouder. De Kelten maakten hem waarschijnlijk van wilde appels, en onder de Romeinen begon de georganiseerde appelteelt, met ingevoerde rassen naast de wilde. Vanaf de 13e eeuw kwamen er steeds nieuwe appelrassen uit Normandië, eerst vooral in Devon geplant, en die vormden de Engelse cider.
Niemand weet het zeker. De oudste bekende vermelding is uit 1889, in een New Yorkse krant, over geroosterd brood met kalkoen of kip en ham, en meerdere vroege bronnen noemen de chef van de Union Club in Manhattan. Een ander verhaal plaatst hem in 1894 in het Saratoga Club House in Saratoga Springs. In 1899 stond hij al op menukaarten in de hele VS.
Coca-Cola Zero kwam in 2005 uit in de Verenigde Staten, een cola zonder suiker die moest smaken als gewone Coca-Cola. In 2016 en 2017 kreeg hij een nieuw recept en de naam Coca-Cola Zero Sugar, om het duidelijker te maken. Toen de verandering de VS bereikte, vergeleken sommige fans het met de mislukte New Coke van 1985.
Bron: The Coca-Cola Company, Coca-Cola Zero Sugar launches in United States
Het eerste glas Coca-Cola werd op 8 mei 1886 geschonken in Jacobs' Pharmacy in Atlanta, waar apotheker John Pemberton zijn nieuwe siroop naartoe bracht. Een glas kostte vijf cent en het eerste jaar gingen er zo'n negen per dag over de toonbank. Zijn boekhouder Frank Robinson bedacht de naam, omdat de twee C's mooi zouden staan in advertenties, en schreef hem in het sierlijke handschrift dat nog op het blikje staat.
Lees het hele verhaal · Bron: The Coca-Cola Company, The Birth of a Refreshing Idea
In Kyoto maken ze al eeuwenlang koude koffie die langzaam druppelt, en het verhaal gaat dat Nederlandse handelaars het idee in de 17e eeuw meebrachten, al is dat lastig te bewijzen. De cold brew van nu gaat terug op Todd Simpson, een in Cornell opgeleide scheikundig ingenieur die op reis in Latijns-Amerika koffieconcentraat proefde en in 1964 zijn Toddy systeem patenteerde.
De naam is Nederlands: koolsla, van kool en sla. Nederlandse kolonisten in Nieuw-Amsterdam, het huidige New York, namen het gerecht mee, en het Engelse woord coleslaw duikt voor het eerst op in 1794. Amerikanen verstonden het vaak als cold slaw, omdat het koud wordt gegeten.
Bron: Merriam-Webster, coleslaw (etymology and first known use)
Cornflakes ontstonden per ongeluk in het Battle Creek Sanitarium in Michigan, rond 1894. De broers Kellogg lieten gekookte tarwe een nacht staan, haalden die toch door de walsen en kregen vlokken, die ze roosterden voor de patiënten. In 1906 richtte Will Keith Kellogg de Battle Creek Toasted Corn Flake Company op, die later de Kellogg Company werd.
Bron: EBSCO Research Starters, Kellogg's Corn Flakes Launch the Dry Cereal Industry
Corona komt van Cervecería Modelo in Mexico-Stad, een brouwerij die in 1925 openging en Corona in de jaren daarna op de markt bracht, met Duitse immigranten onder de eerste brouwers. Corona is Spaans voor kroon, vandaar de kroon op het etiket. Wie als eerste een partje limoen in de hals stopte, weet niemand; er zijn genoeg verhalen, maar geen ervan is bewezen.
Verse zachte wrongel wordt al heel lang op boerderijen gemaakt, maar de naam cottage cheese staat voor het eerst op papier in 1831, in Philadelphia, waar het ook smearcase heette. De naam komt waarschijnlijk van de cottages, de huisjes waar boerengezinnen het thuis maakten van de melk die overbleef als de room boter was geworden.
Pompoenen komen uit Amerika en bereikten Europa al vroeg in de 16e eeuw, maar de courgette zelf is Italiaans. Boeren rond Milaan kweekten halverwege de 19e eeuw de lange, donkergroene vorm, en de Italiaanse naam zucchini betekent kleine pompoen, van zucca. Het Franse woord courgette, dat wij overnamen, ontstond pas in de 20e eeuw uit courge, pompoen.
Couscous komt uit Noord-Afrika en begon waarschijnlijk bij de Amazigh, ook wel Berbers genoemd, al weet niemand precies wanneer. Griesmeel met de hand tot kleine korreltjes rollen en die stomen is een kunst die Algerije, Mauritanië, Marokko en Tunesië delen. In 2020 lieten de vier landen het samen door UNESCO erkennen als cultureel erfgoed, een zeldzame gezamenlijke inschrijving.
Dunne pannenkoeken eet men overal ter wereld, maar de crêpe hoort bij Bretagne in het noordwesten van Frankrijk. Boekweit, waarmee de Bretonse versie werd gemaakt, kwam daar in de 15e eeuw, en niet met de kruistochten zoals vaak wordt verteld. Het Bretonse woord voor crêpe staat al in een woordenboek uit 1499, en Bretons die naar Parijs trokken maakten crêperies daar populair in de jaren 1950.
Bron: Bécédia, Bretagne Culture Diversité: Did the Bretons invent the crêpe?
De croissant begon als het Oostenrijkse kipferl, een broodje in de vorm van een halve maan dat al sinds minstens de 13e eeuw bestaat. Rond 1838 of 1839 opende August Zang, een oud Oostenrijks artillerieofficier, een Weense bakkerij in Parijs. Franse bakkers deden het na en noemden het naar de halve maan, croissant. Dat hij na het beleg van Wenen in 1683 is bedacht, is een legende.
Lees het hele verhaal · Bron: Europeana, The history of the croissant
De croque monsieur is Frans, en de naam combineert croquer, knapperig bijten, met monsieur, meneer. Vaak wordt gezegd dat hij in 1910 voor het eerst werd geserveerd in een café aan de Boulevard des Capucines in Parijs, maar die datum is lastig hard te maken. Proust gebruikte de naam in 1918 in zijn roman, en de croque madame met een gebakken ei erop dook rond 1960 op.
Bron: Barry Popik, The Big Apple: Croque Monsieur (Croque Madame)
Currywurst werd voor het eerst verkocht door Herta Heuwer op 4 september 1949, aan haar kraam in Charlottenburg, West-Berlijn. Het verhaal gaat dat ze ketchup, of misschien worcestersaus, en kerriepoeder kreeg van Britse soldaten, dat mengde met andere kruiden en over een gegrilde varkensworst goot. In 1959 liet ze haar Chillup-saus patenteren, en het precieze recept is nog altijd geheim.
Lees het hele verhaal · Bron: The Local Germany, Currywurst: a product of the British?
De dadelpalm wordt al sinds de vroegste oudheid gewaardeerd en komt waarschijnlijk uit het huidige Irak, het land van het oude Mesopotamië. Hij werd het basisvoedsel van woestijnoases in Noord Afrika en het Midden-Oosten. De grote Medjool komt uit Marokko: toen een ziekte de palmen daar in 1927 bedreigde, gingen elf stekken naar Californië om het ras te redden.
Nederlandse kolonisten in New York bakten bollen zoet deeg in vet, olykoeks, oliekoeken dus, en Washington Irving beschreef doughnuts in 1809. Het gat wordt toegeschreven aan Hanson Gregory, een Amerikaanse zeeman die zei dat hij in de jaren 1840 het rauwe midden eruit stak met het deksel van een pepervaatje. Historici zien dat als een verhaal, maar door het gat garen grote donuts wel echt goed door.
Erwten zijn een van de oudste gewassen die er zijn: in het Midden-Oosten zijn resten uit het late neolithicum gevonden, en de wilde plant groeit rond de Middellandse Zee. Eeuwenlang werden ze vooral gedroogd gegeten. Verse groene erwten werden vanaf 1660 een rage aan het hof van Lodewijk XIV, en in de jaren 1860 ontdekte de monnik Gregor Mendel met erwten hoe erfelijkheid werkt.
Doritos begonnen begin jaren zestig bij Casa de Fritos, een restaurant in Disneyland in Californië, waar overgebleven tortilla's in stukken werden gesneden, gefrituurd en gekruid. Arch West, marketingman bij Frito-Lay, zag hoe goed ze verkochten, en in 1966 lagen Doritos in heel de Verenigde Staten in de winkel, als eerste tortillachip in het hele land. De naam speelt met het Spaanse dorado, goudkleurig.
Drakenvrucht groeit aan een klimmende cactus uit Zuid-Mexico en de Pacifische kant van Midden-Amerika, waar hij pitaya of pitahaya heet. De Fransen zouden hem rond 1860 naar Vietnam hebben gebracht, en de Vietnamese naam thanh long, groene draak, is waarschijnlijk de bron van de naam drakenvrucht. Vietnam is nu een van de grootste exporteurs.
Druiven horen bij de eerste vruchten die mensen ooit teelden. Een studie uit 2023 van bijna 2500 wijnstokken toonde aan dat ze twee keer werden gedomesticeerd, rond dezelfde tijd, zo'n 11.000 jaar geleden: een keer in West-Azië en een keer in de Kaukasus. De West-Aziatische wijnstokken trokken met vroege boeren mee naar Europa en staan aan de basis van veel wijndruiven daar.
Bron: Science, Dual domestications and origin of traits in grapevine evolution (2023), PubMed
Dumplings zijn in China eeuwenoud. Archeologen vonden in een graf in Shandong kleine driehoekige dumplingachtige hapjes van zo'n 2500 jaar oud, en een stuk of twintig dumplings uit de Tangdynastie uit de Astanagraven bij Turpan lijken sterk op die van nu. De legende noemt de arts Zhang Zhongjing uit de Handynastie, die ze als oortjes zou hebben gevouwen tegen bevriezing, maar dat is volksverhaal.
Bron: China Confucius Foundation, China's history of dumplings
Het éclair is ontstaan uit soezendeeg en een 19e-eeuws Frans gebakje dat pain à la duchesse heette. De beroemde Parijse chef Antonin Carême, die kookte voor Napoleon en tsaar Alexander, zou het in het begin van de 19e eeuw hebben geperfectioneerd, al is dat moeilijk te bewijzen. Rond 1850 noemden Parijzenaars het éclair, Frans voor bliksemflits, misschien omdat het zo snel op is.
Sojabonen werden duizenden jaren geleden voor het eerst in China verbouwd, en ze jong en groen eten is een oude gewoonte in China en Japan. Het oudst bekende gebruik van het woord edamame stamt uit 1275, in een bedankbriefje van de boeddhistische monnik Nichiren aan een gelovige die er wat bij zijn tempel had achtergelaten. De naam betekent takbonen, omdat ze vaak nog aan de stengel werden verkocht.
Bron: SoyInfo Center, Chronology of Green Vegetable Soybeans and Edamame
Bijna alle gekweekte eenden stammen af van de wilde eend, die mensen in China, Egypte en Europa duizenden jaren geleden al hielden. De muskuseend is een aparte soort, getemd in Midden- en Zuid-Amerika nog voor Columbus. In 1873 werden een Pekingwoerd en drie eenden van China naar Long Island in New York verscheept, het begin van de Amerikaanse eendenteelt.
Bron: University of Wisconsin Extension, The origin of ducks
De Egg McMuffin werd begin 1971 bedacht door Herb Peterson, die een McDonald's in Santa Barbara, Californië, runde, als versie van eggs Benedict die je uit de hand eet. Hollandaisesaus uit een pak werkte niet, dus nam hij een plak kaas en Canadese bacon, met het ei gebakken in een ronde ring. Patty Turner, vrouw van topman Fred Turner, verzon de naam, en in 1975 kwam hij in het hele land.
Bron: McDonald's, A brief and delicious history of the Egg McMuffin
Eggs Benedict komt uit New York, eind 19e eeuw, maar er zijn twee verhalen. Het ene zegt dat chef Charles Ranhofer van Delmonico's het maakte voor vaste gasten met de naam LeGrand Benedict. Het andere zegt dat beursmakelaar Lemuel Benedict in 1894 in het Waldorf toast, spek, gepocheerde eieren en hollandaise bestelde tegen een kater. Welk verhaal klopt, weet niemand zeker.
Lees het hele verhaal · Bron: Encyclopaedia Britannica, eggs Benedict
De meeste eieren die we eten zijn kippeneieren, en de kip stamt af van het rode kamhoen uit Zuidoost-Azië. Een studie uit 2022 dateert de domesticatie op zo'n 3.500 jaar geleden, toen akkers met droge rijst en gierst de wilde vogels uit de bomen lokten, dicht bij de boeren. De oudste bekende kippenbotten komen uit Ban Non Wat in Midden-Thailand.
Bron: PNAS, The biocultural origins and dispersal of domestic chickens (Peters et al., 2022)
Mensen eten eiwit al zo lang als ze kippen houden, dus niemand heeft het uitgevonden. De vaktaalnaam, albumen, komt van het Latijnse albus, wit, en kwam in de jaren 1590 in het Engels terecht als gewoon het wit van een ei. Rond 1800 ging het woord ook het eiwit betekenen dat er bijna puur in zit, later gespeld als albumine.
Eiwitpoeder brak door in de Verenigde Staten in 1952, toen gewichthefpromotor Bob Hoffman van York Barbell een sojapoeder op de markt bracht, later Hi-Proteen genoemd. In zijn advertenties ging het over een beroemd voedingslab, maar zijn oud-redacteur zag Hoffman naar eigen zeggen sojameel door gesmolten chocolade roeren met een kanopeddel. De wheyshakes van nu kwamen later.
Bron: USC Scalar, Shake It Up Baby: Protein Powder in America
Waar de empanada precies vandaan komt is onduidelijk, maar hij ontstond waarschijnlijk uit gevulde deegwaren uit het Midden-Oosten die Spanje bereikten na de islamitische verovering van het Iberisch Schiereiland. De naam komt van het Spaanse empanar, in deeg of brood wikkelen. Spaanse kolonisten brachten hem naar Latijns-Amerika en de Filipijnen, waar elk land een eigen versie maakte.
De Maya's op Yucatán rolden al tortilla's om een vulling en bedekten ze met saus, lang voor de Spanjaarden kwamen. In 1519 zag conquistador Bernal Díaz del Castillo in Tenochtitlan de Azteken tortilla's eten gedoopt in chilisaus, een gerecht dat chīllapīzzali heette, chilifluit. De Spaanse naam komt van enchilar, op smaak brengen met chili.
Een van de eerste was Lipovitan D, in 1962 in Japan op de markt gebracht door Taisho Pharmaceutical als opkikker voor werkenden, met taurine en B-vitamines. Het moderne energiedrankje brak door toen de Oostenrijker Dietrich Mateschitz het Thaise drankje Krating Daeng aanpaste en na drie jaar werk op 1 april 1987 Red Bull in Oostenrijk lanceerde.
Erwten horen bij de oudste landbouwgewassen, en in het Midden-Oosten zijn resten uit de late steentijd gevonden. Gedroogde erwten bleven de hele winter goed, dus belandden ze al duizenden jaren in soep: in een komedie van Aristophanes, geschreven in Athene in 405 voor Christus, is held Herakles gek op erwtensoep. Later leefden zeelui op gedroogde erwten en gezouten varkensvlees, de basis van erwtensoep met ham.
In 1884 patenteerde Angelo Moriondo in Italië een stoommachine die koffie in grote hoeveelheden zette. Luigi Bezzera bouwde daarna een machine die water in zo'n 30 seconden door de koffie in één kopje perste, en met Desiderio Pavoni presenteerde hij caffè espresso op de wereldtentoonstelling van 1906 in Milaan. Espresso betekent in het Italiaans snel, of expres.
De espresso martini werd rond 1983 gemaakt door de Londense barman Dick Bradsell in de Soho Brasserie. Het verhaal gaat dat een model om een drankje vroeg dat haar wakker zou maken, en het koffiezetapparaat stond vlak naast zijn werkplek. Hij noemde het eerst Vodka Espresso en schonk het op ijs, de versie in een martiniglas kwam pas eind jaren 90.
Fajitas begonnen in de jaren 1930 op de ranches van Zuid- en West-Texas, waar Mexicaanse vaqueros het goedkope skirt steak als deel van hun loon kregen en boven een kampvuur grilden. De naam komt van faja, Spaans voor riem of strook, naar de vorm van het stuk vlees. In 1969 opende Sonny Falcón het eerste bekende fajitakraampje, op een feest in het stadje Kyle in Texas.
Falafel komt hoogstwaarschijnlijk uit Egypte, waar het ta'ameya heet en met tuinbonen wordt gemaakt, al weet niemand precies sinds wanneer. Een populair verhaal noemt Koptische christenen die het in de vastentijd aten, maar de eerste geschreven vermeldingen zijn pas uit de 19e eeuw. Vanuit de havenstad Alexandrië verspreidde het zich over het Midden-Oosten. De naam is het Arabische meervoud van filfil, peper.
Michele Ferrero bracht Ferrero Rocher in 1982 op de markt. Rocher is Frans voor rots, en het verhaal gaat dat hij hem noemde naar de Rocher de Massabielle, de grot in Lourdes waar Bernadette zei de Maagd Maria te hebben gezien. Ferrero was diep katholiek en ging elk jaar naar Lourdes, en de hobbelige vorm zou aan die rots doen denken.
Bron: Aleteia, How Ferrero Rocher chocolates were inspired by the Virgin Mary
Feta komt uit Griekenland, waar herders al duizenden jaren witte kaas in pekel maken van schapen en geitenmelk. In Homerus' Odyssee maakt de cycloop Polyphemus een kaas van schapenmelk die waarschijnlijk een voorloper was. De naam is jonger en komt waarschijnlijk van het Italiaanse fetta, plak. Sinds 2002 mag in de EU alleen feta uit delen van Griekenland zo heten.
Gebakken vis kwam naar Groot Brittannië met Joodse immigranten uit Spanje, Portugal en later Oost Europa, die hem op Portugese wijze door de bloem haalden en bakten. Dickens noemt al visbakkerijen in Oliver Twist uit 1838. Vis en friet werden jarenlang los verkocht, tot ze samenkwamen in de zaak van Joseph Malin in het Londense East End rond 1860 en die van John Lees in Mossley, Lancashire, in 1863.
Australië en Nieuw Zeeland claimen allebei de flat white. Een recensie van een café in Sydney noemde hem al in 1983, en Alan Preston zette hem in 1985 vast op de kaart van Moors Espresso Bar in Sydney. Wellington zegt dat hij in 1989 bij Bar Bodega ontstond uit een cappuccino die niet wilde schuimen. De ruzie is nooit beslecht.
Mensen eten wilde frambozen al sinds de steentijd. De Latijnse naam Rubus idaeus betekent braamstruik van Ida, naar de berg Ida, waar de vrucht volgens de verhalen overvloedig groeide. De Romeinse schrijver Palladius noemde frambozen in de 4e eeuw na Christus als gekweekte vrucht, en het Engelse woord raspberry komt waarschijnlijk van raspise, een zoete roze wijn.
Bron: Royal Horticultural Society, Fascinating facts: raspberries
De Frappuccino komt uit Boston, niet uit Seattle. In 1992 zochten de Coffee Connection cafés van George Howell iets voor de zomer, dus marketingmanager Andrew Frank mixte koffie, suiker, melk en ijs in een machine voor bevroren yoghurt. Hij noemde het naar de frappe, het woord voor milkshake in New England, en de cappuccino. Starbucks kocht de keten in 1994 en bracht in 1995 een eigen versie uit.
Southern fried chicken groeide uit de West-Afrikaanse keuken en mogelijk uit Schotse kolonisten, die liever in vet bakten dan braadden of kookten, en tot slaaf gemaakte koks vervolmaakten het. Het eerste Amerikaanse recept drukte Mary Randolph in The Virginia Housewife, in de jaren 1820. Later verkochten zwarte vrouwen in Gordonsville, Virginia, gebakken kip direct vanaf het perron aan treinreizigers.
België en Frankrijk claimen allebei de friet. Een Belgisch verhaal zegt dat dorpelingen aan de Maas in de jaren 1680 reepjes aardappel bakten toen de rivier bevroren was en ze geen vis konden vangen. Historicus Pierre Leclercq wijst erop dat de aardappel pas rond 1735 in die streek kwam, en denkt dat het frituren in Parijs kan zijn begonnen, waar friet eind 18e eeuw op de Pont Neuf werd verkocht.
Lees het hele verhaal · Bron: The Brussels Times, Fry me a river: the sizzling debate on the origin of Belgian fries
Toen Richard en Maurice McDonald in 1948 de kaart van hun restaurant in San Bernardino, Californië, terugbrachten tot negen gerechten, was het bijgerecht chips. In 1949 namen friet hun plaats in. Tientallen jaren werden ze gebakken in een mengsel van vooral rundvet, tot McDonald's in 1990 overstapte op plantaardige olie, na een lange publieke campagne tegen verzadigd vet.
Bron: Food Republic, The Greasy, Glorious History Of The McDonald's Fry
Frozen yoghurt werd begin jaren 70 in de Verenigde Staten uitgevonden. H.P. Hood, een zuivelbedrijf in New England, verkocht het als softijsdessert onder de naam Frogurt, met minder vet dan roomijs. Veel mensen vonden het eerst te zuur, en pas zoetere recepten en winkelketens als TCBY maakten er in de jaren 80 een rage van.
Bron: International Frozen Yogurt Association, Industry FAQs
In de middeleeuwen bestond het ontbijt vooral uit bier en brood. Het grote warme ontbijt ontstond in de landhuizen van de gentry in de Georgian en Victoriaanse tijd, een uitgebreide show van eieren, bacon, niertjes en kedgeree voor de gasten. De nieuwe middenklasse deed het na, fabrieksarbeiders hadden ook iets stevigs nodig, en in de jaren 50 begon bijna de helft van de Britse volwassenen de dag met een fry up.
Gado gado komt uit West Java, met Jakarta als bekendste thuis, en begon waarschijnlijk als Sundanees gerecht. In het Betawi, de oude taal van Jakarta, betekent digado iets eten zonder rijst, en gado gado wordt vaak gelezen als mix mix. Wanneer het precies ontstond, weet niemand: de theorieën gaan van Portugese kolonisten in de achttiende eeuw tot Chinese bewoners die de Javaanse salade pecel aanpasten.
Mensen aan de kust eten al garnalen zolang ze vissen, dus een uitvinder is er niet, maar de Engelse naam is een klein raadsel. Het woord prawn duikt begin 15e eeuw op als prayne, en niemand weet waar het vandaan komt, want in geen enkele andere taal is een vergelijkbaar woord gevonden. Shrimp is iets ouder, uit de 14e eeuw, en komt waarschijnlijk van een oud woord voor iets dunnes.
Gazpacho begon in Andalusië als een eenvoudige soep van brood geweekt met olijfolie, azijn, knoflook en water, en soortgelijke soepen worden al door Griekse en Romeinse schrijvers genoemd. De naam komt waarschijnlijk van een woord voor geweekt brood. Tomaten kwamen pas in de 16e eeuw uit Amerika naar Spanje, dus de rode gazpacho van nu is een veel latere versie van de oude.
Het gebakken ei begint bij de kip, die waarschijnlijk zo'n 3500 jaar geleden in Zuidoost-Azië werd gedomesticeerd. De oudste botten die zeker van tamme kippen zijn, komen uit Ban Non Wat in Thailand en dateren van rond 1650 tot 1250 v.Chr. Onderzoekers denken dat rijst- en gierstvelden wilde bankivahoenders naar mensen lokten, en dat kippen eerst bijzondere vogels waren voordat ze gewoon voedsel werden.
Bron: PNAS, The biocultural origins and dispersal of domestic chickens (2022)
In 2018 meldde het officiële Twitteraccount van Zweden dat Zweedse gehaktballetjes uit een recept kwamen dat koning Karel XII begin 18e eeuw uit het Ottomaanse Rijk meenam. Voedselhistorici waren het er niet mee eens: gehaktballen, frikadeller genoemd, staan al in 1650 in Zweedse teksten, lang voor zijn verblijf daar, en het woord köttbullar duikt rond 1755 op. Gehaktballen zijn in veel landen oud, en een uitvinder valt niet aan te wijzen.
Bron: The Local Sweden, food historian Richard Tellström on köttbullar
Mensen rookten vis om hem te bewaren lang voor er koelkasten waren, maar Londens gerookte zalm kwam eind 19e eeuw met Joodse immigranten uit Rusland en Polen. In 1905 begon Aaron Harry Forman, gevlucht uit Odessa, in het East End zalm te roken, met verse Schotse vis van de Billingsgate-markt. H. Forman & Son noemt zich de oudste zalmroker ter wereld.
In het 19e eeuwse Brits Indië slikten soldaten en ambtenaren kinine tegen malaria. Dat was zo bitter dat ze het mengden met sodawater en suiker, en daarna met hun ginrantsoen. Tonic kwam in 1858 in de handel, en de eerste bekende vermelding van een gin tonic, in het Oriental Sporting Magazine in 1868, beschrijft het al als drankje bij de paardenraces. De tonic van nu bevat veel minder kinine.
Wijn wordt al heel lang verwarmd en gekruid. De Romeinen gaven wijn al smaak met honing en specerijen, en in het middeleeuwse Europa dronk men hippocras, een zoete wijn met lange peper, gember en kaneel, deels als medicijn. De naam verwijst waarschijnlijk naar de Griekse arts Hippocrates. Het Duitse Glühwein betekent gewoon gloeiwijn.
Bron: Atlas Obscura, Gastro Obscura: Long Pepper (hippocras)
Italianen maakten al knoedels lang voor de aardappel er was, van bloem, brood, griesmeel of zelfs gemalen amandelen. Aardappelgnocchi werden pas in de 19e eeuw gewoon, nadat de aardappel uit Amerika was gekomen en bloem duur was voor arme gezinnen. De naam komt waarschijnlijk van nocchio, Italiaans voor een knoest in hout, naar hun bobbelige vorm.
Goulash begon bij de veehoeders op de Grote Hongaarse Laagvlakte, kleine groepjes mannen die vlees en ui in een ketel boven open vuur kookten. De naam komt van gulyás, Hongaars voor veehoeder, dus goulash is eigenlijk herdersvlees. Paprika kwam er rond eind 18e eeuw bij, en in de 19e eeuw trok het gerecht de stadskeukens in en werd het een symbool van Hongarije.
Bron: Smithsonian Magazine, The Humble Beginnings of Goulash
De granaatappel komt oorspronkelijk uit Iran en de landen eromheen. Hij wordt al zo lang gekweekt dat hij zich lang voor de moderne tijd over het hele Middellandse Zeegebied verspreidde, en via het Arabisch Schiereiland naar Afghanistan en India. Tegenwoordig groeit hij ook in Amerika, van de warmere delen van de Verenigde Staten tot Chili.
Granola begon als Granula, in 1863 bedacht door dokter James Caleb Jackson in zijn kuuroord in het noorden van de staat New York. Het was gebakken volkorenmeel in stukjes, zo hard dat je het een nacht in melk moest laten weken. Toen John Harvey Kellogg een vergelijkbaar ontbijt onder dezelfde naam verkocht, klaagde Jackson hem aan en noemde Kellogg zijn versie granola.
Bron: Smithsonian Magazine, The First Breakfast Cereal Had to Be Soaked Overnight
De grapefruit is een jonge vrucht. Hij ontstond in de 18e eeuw op Barbados als natuurlijke kruising van een sinaasappel en een pomelo, en dominee Griffith Hughes beschreef hem in 1750 voor het eerst, toen hij vaak de verboden vrucht werd genoemd. De naam grapefruit kwam later, waarschijnlijk omdat de kleine groene vruchten in trossen hangen die een beetje op druiventrossen lijken.
De Griekse naam, horiatiki, betekent dorpssalade, en hij komt voort uit de eenvoudige zomermaaltijden van boeren: tomaat, komkommer, ui, olijven en welke kaas er in de buurt maar was. Als vast taverna-gerecht met feta erop is hij verrassend jong, waarschijnlijk uit de jaren 60 of begin jaren 70, toen het toerisme in Griekenland op gang kwam. Oudere Grieken zagen hem eerst als een dure salade voor toeristen.
Bron: Aglaia Kremezi, Horiatiki, the peasant roots of Greek salad
Yoghurt door een doek uitlekken zodat hij dik wordt is in Griekenland een oude traditie. De naam Griekse yoghurt werd groot in Groot Brittannië nadat de Griekse zuivelmaker FAGE, die al sinds eind jaren twintig uitgelekte yoghurt maakte, daar in 1983 zijn merk Total lanceerde. In 2014 bepaalde een Britse rechter dat yoghurt die daar als Grieks wordt verkocht uitgelekt, zonder toevoegingen en in Griekenland gemaakt moet zijn, vandaar dat andere bakjes Griekse stijl zeggen.
Groene curry is jonger dan de meeste mensen denken. Thaise kookboeken uit de vroege jaren 1890 beschrijven andere curry's, maar deze niet, en de eerste bekende vermelding staat in een boek uit 1926 van een auteur met het pseudoniem L Phaehtraarat. De Thaise naam, kaeng khiao wan, betekent zoete groene curry, maar zoet slaat op de zachte, lichtgroene kleur, niet op de smaak.
Bron: National Geographic, Thai green curry: revealing the spicy secrets of a culinary classic
Guacamole hoorde al bij de Azteekse keuken toen de Spanjaarden in de 16e eeuw aankwamen. De naam komt van het Nahuatl-woord ahuacamolli, avocadosaus. In Mexico eten mensen al zo'n 9.000 jaar avocado's, en het eerste Engelse recept werd in 1697 opgeschreven door de kaper William Dampier.
Op 31 december 1759 tekende Arthur Guinness een huurcontract voor een leegstaande brouwerij bij St James's Gate in Dublin, voor 9000 jaar tegen 45 pond per jaar. De meeste contracten liepen toen 21 of 99 jaar. Guinness heeft de grond inmiddels gewoon gekocht, dus het contract doet er niet meer toe, en het origineel ligt onder glas in de vloer van het Guinness Storehouse.
Gummiberen werden in 1922 in Bonn uitgevonden door Hans Riegel, die twee jaar eerder in zijn keuken met Haribo was begonnen. De naam Haribo staat voor HAns RIegel BOnn. Zijn eerste beertjes, Dansberen geheten, waren groter en slanker dan nu en waren naar verluidt geïnspireerd op de dansende beren op Europese kermissen. In 1960 werden ze omgedoopt tot Goudberen.
Bron: Smithsonian Magazine, The colorful history of Haribo Goldbears
Vlees dat aan een rechtopstaand draaiend spit wordt geroosterd, wordt toegeschreven aan een slager uit de 19e eeuw, İskender uit Bursa in het Ottomaanse Rijk, wiens döner kebab zich naar de buurlanden verspreidde. In Griekenland werd het gyros, wat draaien betekent, precies zoals het Turkse döner. Rond 1970 was een gyros-wrap al gewone snelle hap in Athene, en ook in Chicago en New York.
Halloumi is de kaas van Cyprus en werd daar rond 1554 voor het eerst opgeschreven door een Venetiaanse ambtenaar, die hem calumi noemde. Rond het oostelijke Middellandse Zeegebied maakt men vergelijkbare kaas, dus waar hij precies begon is nog onzeker. De naam gaat waarschijnlijk via het Arabisch en Koptisch terug op een oud-Egyptisch woord voor kaas. Sinds 2021 beschermt de EU hem als Cypriotisch.
Een varkensbout pekelen is oud. Rond 160 voor Christus legde de Romeinse schrijver Cato de Oudere uit hoe: de hammen zo'n twaalf dagen in het zout leggen, twee dagen in de wind hangen, twee dagen roken en dan insmeren met olie en azijn, zodat motten en wormen er niet aan komen. Het Engelse woord ham betekende eerst de achterkant van de knie, van het Oudengelse hamm.
Bron: Cato the Elder, De Agri Cultura 162, LacusCurtius (University of Chicago)
Niemand weet wie de eerste burger maakte. De naam verwijst naar de Duitse havenstad Hamburg, en volgens Britannica brachten Duitse immigranten de burger en het broodje in de 19e eeuw waarschijnlijk mee naar de Verenigde Staten. Verschillende Amerikanen claimen het broodje, van kermiskraampjes in Wisconsin en New York in 1885 tot Louis Lassen, die in 1900 in New Haven een broodje rundvlees zou hebben geserveerd.
Lees het hele verhaal · Bron: Encyclopaedia Britannica, Hamburger
Havermelk zoals we die kennen komt van de Universiteit van Lund in Zweden. Eind jaren 80 en begin jaren 90 vond voedingswetenschapper Rickard Öste, die onderzoek deed naar lactose-intolerantie, uit hoe je van haver een drank maakt die op koemelk lijkt. In 1994 richtte hij met zijn broer Björn Oatly op, het eerste bedrijf dat havermelk commercieel maakte.
Bron: Lund University Alumni Network, How one scientist's drink came to be on the lips of many
Haver gold lang als veevoer: de Romeinse arts Galenus vond dat mensen het alleen in tijden van hongersnood moesten eten. In 1755 omschreef het woordenboek van Samuel Johnson haver als graan dat in Engeland meestal aan paarden wordt gegeven, maar in Schotland het volk voedt. In Schotland, waar tarwe slecht groeit, was havermoutpap eeuwenlang gewoon dagelijks eten.
Bron: Science History Institute, Distillations: Fitter for a Stable Than a Table
Heineken begon op 15 februari 1864, toen de 22-jarige Gerard Adriaan Heineken De Hooiberg kocht, een Amsterdamse brouwerij die al sinds 1592 bestond. In 1886 ontwikkelde dr. Hartog Elion, een leerling van Louis Pasteur, in het eigen lab de Heineken A-gist, en die gist zit nog altijd in het bier.
Mensen aten honing al lang voordat iemand bijen hield. Een rotstekening in de Cuevas de la Araña bij Bicorp in Oost-Spanje, naar schatting zo'n 8000 jaar oud, toont een figuur die aan touwen hangt om honing uit een wild nest te halen. Het is de oudst bekende afbeelding van honing verzamelen. Veel later hielden de oude Egyptenaren bijen en gebruikten ze honing zelfs bij het balsemen.
Frankfurt en Wenen claimen allebei de worst, vandaar de namen frankfurter en wiener. Duitse immigranten brachten hem in de jaren 1860 naar New York, waar hij werd verkocht als teckelworst, en de naam hot dog stond in 1884 al in druk. In 1871 opende de Duitse immigrant Charles Feltman een kraam op Coney Island, en sindsdien hoort de hotdog bij een dagje uit.
Hummus betekent in het Arabisch gewoon kikkererwt, kort voor hummus bi tahina, kikkererwten met tahin. Het oudst bekende recept voor iets wat erop lijkt staat in een kookboek uit Caïro uit de 13e eeuw, maar zonder tahin of knoflook. Historici denken dat de versie die we nu eten in de 18e eeuw in Damascus ontstond, en Engelse woordenboeken namen het woord pas in de jaren vijftig op.
Vaak wordt gezegd dat ijsthee is uitgevonden op de wereldtentoonstelling van 1904 in St. Louis, waar theehandelaar Richard Blechynden tijdens een hittegolf gekoelde thee door ijskoude buizen schonk. Daar werd het beroemd in heel Amerika, maar nieuw was het niet: een recept voor zoete ijsthee stond al in 1879 in Housekeeping in Old Virginia van Marion Cabell Tyree.
Bron: Georgia Public Broadcasting, Sweet Tea: History of the Nectar of the South
Gekoelde lekkernijen zijn eeuwenoud: in China at men zo'n 4.000 jaar geleden al een soort bevroren siroop, en Perzen dronken sharbat gekoeld met sneeuw. Dat Marco Polo ijs uit China naar Italië bracht, is omstreden en veel historici noemen het een mythe. IJs met melk duikt in de jaren 1690 op in Napels, in een boek van Antonio Latini, die kookte voor de Spaanse onderkoning.
Bron: National Geographic, How long has everyone screamed for ice cream?
Een van de eerste koude koffies is de mazagran, uit Algerije. Het verhaal gaat dat Franse soldaten die in 1840 in het fort van Mazagran belegerd werden hun koffie koud met water dronken, en dat cafés in Parijs hem daarna in hoge glazen schonken als café mazagran. De ijslatte, met espresso en koude melk, is een veel later koffiebardrankje.
Het oudst bekende recept staat in het Romeinse kookboek van Apicius, uit ongeveer de 4e eeuw: kweepeer fijngestampt in honing. Jam zoals wij die kennen vroeg om suiker, dat rond de 6e eeuw in Perzië werd verbouwd, en via de kruistochten kwamen gesuikerde vruchten naar middeleeuws Europa, waar ze een luxe voor rijken waren. Waar het Engelse woord jam vandaan komt, weet niemand zeker.
Bron: National Geographic, The short, sweet, and sticky history of jam
Niemand weet wie de eerste kaas maakte, maar het oudste harde bewijs is zo'n 7.000 jaar oud. In de Poolse regio Koejavië vonden archeologen aardewerken zeven vol kleine gaatjes, en sporen van melkvet erin bewezen dat ze dienden om wrongel uit te laten lekken. Kaas had toen een duidelijk voordeel: er zit veel minder lactose in dan in melk, en de meeste volwassenen konden dat toen niet verteren.
Bron: University of Bristol, first cheese making in Northern Europe (study in Nature, 2012)
Het oudste bekende recept voor kaas gesmolten met wijn, met brood om in te dopen, staat in een boek dat in 1699 in Zürich werd gedrukt, onder de naam Käss mit Wein zu kochen. Fondue komt van het Franse fondre, smelten. Dat het het Zwitserse nationale gerecht werd, komt vooral door de Zwitserse Kaasunie, die het vanaf de jaren 30 promootte om meer kaas te verkopen.
Bron: Wikipedia, Fondue (cites the 1699 Zurich recipe and the Swiss Cheese Union)
Kabeljauw voedt Europa al meer dan duizend jaar. Kabeljauwbotten uit Haithabu, een Vikinghandelsplaats aan de Oostzee, gedateerd tussen 800 en 1066, bleken door hun DNA afkomstig uit de arctische wateren bij de Lofoten in Noord-Noorwegen. Ze werden daarheen gebracht als stokvis, in de koude lucht gedroogde kabeljauw, wat het een van de vroegste langeafstandshandels van Europa maakt.
Kalkoenen zijn Amerikaanse vogels. Volgens het Smithsonian komt het eerste bewijs dat mensen ze hielden en fokten uit Tehuacán in Mexico, zo'n 2.000 jaar geleden. De Engelse naam turkey is waarschijnlijk een verwarring: Europeanen noemden de Afrikaanse parelhoen al turkey cock omdat die via Turkse handel binnenkwam, en de Amerikaanse vogel kreeg dezelfde naam.
Zweden claimt het kaneelbroodje. De kanelbulle werd daar populair in de jaren 20, na de Eerste Wereldoorlog, toen boter, suiker en specerijen weer betaalbaar waren. Zweden doen kardemom in het deeg en parelsuiker erop in plaats van glazuur. Sinds 1999 heeft Zweden zelfs een Kaneelbroodjesdag op 4 oktober, bedacht door de Raad voor Thuisbakken voor zijn 40e verjaardag.
Bron: The Local Sweden, Swedish Cinnamon Bun Day: What's it all about?
Elke varkenskarbonade gaat terug op het wilde zwijn, dat mensen meer dan eens hebben getemd. In China zijn de eerste tamme varkens zo'n 10.000 jaar oud, met een ononderbroken lijn naar de rassen van nu. Ook in het Nabije Oosten werden varkens gedomesticeerd, en de eerste varkens van Europa kwamen daarvandaan, al werden ze later vervangen door varkens gefokt uit plaatselijke wilde zwijnen.
Bron: ScienceDaily, Chinese pigs descendants of first domesticated (Durham University, 2010)
Ginza Swiss in Tokio zegt dat katsucurry daar in 1948 ontstond, toen honkballer Shigeru Chiba zijn twee lievelingsgerechten op één bord wilde, een schnitzel en curry. Het restaurant noemt het nog steeds de curry van Chiba-san. Maar Kawakin in Asakusa claimt 1918 en Oroji in Shinjuku 1921, en zelfs Ginza Swiss zegt niet zeker te weten dat het de eerste was.
Bron: Tokyo Metropolitan Government, Tokyo Updates: Japan's Dueling Katsu Curry Creators
Kefir komt uit de Kaukasus, waar herders al eeuwen melk laten gisten met kefirkorrels, kleine klontjes gist en bacteriën. De naam komt waarschijnlijk van het Turkse keyif, plezier. In de 19e eeuw gold het al als gezonde drank, en volgens een bekend verhaal bracht een jonge zuivelmedewerkster begin 1900 de eerste korrels naar Moskou.
Zoete kersen komen uit het gebied tussen de Kaspische Zee en de Balkan, en de beste vroege soorten groeiden in Pontus, aan de Zwarte Zeekust van Anatolië. Volgens de Romeinse schrijver Plinius bracht veldheer Lucullus rond 70 voor Christus kersenbomen van daar naar Rome, zo gaat het verhaal. Het woord kers gaat terug op het Griekse kerasos.
Ketchup begon als vissaus. Het woord komt waarschijnlijk van een pekel van ingelegde vis uit Zuid-China en Zuidoost-Azië, die Europese zeelui in de zeventiende eeuw leerden kennen, en vroege Engelse ketchups werden gemaakt van paddenstoelen, walnoten of ansjovis. Een van de eerste Amerikaanse recepten met tomaat verscheen in 1812 in een boek van de arts James Mease uit Philadelphia, die tomaten liefdesappels noemde.
Lees het hele verhaal · Bron: Smithsonian Magazine, The birth of non-alcoholic ketchup
Kikkererwten werden zo'n 10.000 jaar geleden gedomesticeerd in het huidige zuidoosten van Turkije, het kleine gebied waar hun wilde voorouder, Cicer reticulatum, nog altijd groeit. Ze hoorden bij de eerste golf landbouw in de Vruchtbare Sikkel, samen met tarwe, gerst, linzen en erwten, en verspreidden zich van daaruit oostwaarts naar India en westwaarts rond de Middellandse Zee.
Kimchi begon als groenten die voor de winter werden ingezouten. De oudste Koreaanse vermelding staat in de Geschiedenis van Goryeo (918 tot 1392), met radijs, waterpeterselie, bieslook en bamboescheuten. Chilipeper kwam pas rond de Imjinoorlog van 1592 naar Korea en het duurde zo'n 200 jaar voor hij in kimchi belandde. Chinese kool, nu de klassieke basis, wordt er pas sinds het begin van de 20e eeuw voor geteeld.
Bron: The Korea Herald, Centuries-old staple now enjoyed around the world
Ferrero, het Italiaanse familiebedrijf uit Alba in Piëmont, bracht Kinder Bueno in 1990 op de markt. De naam mengt twee talen: Kinder is Duits voor kinderen, het merk dat Ferrero al sinds 1968 gebruikte, en bueno is Spaans voor goed. Anders dan de meeste Kindersnoep was het bedoeld voor tieners en jonge volwassenen, niet voor kleine kinderen.
Teriyaki is een Japanse manier van grillen uit de Edoperiode (1603 tot 1868), toen sojasaus overal te krijgen was en met zoete mirin tot een glazuur werd gemengd. De naam zegt wat het doet: teri betekent glans en yaki grillen. Eerst ging het vooral om vis. Japanse arbeiders op Hawaï maakten er een zoetere versie met kip van, en die leerde de rest van de wereld kennen.
Bron: HistoryLink.org, A Taste of History: Teriyaki in Seattle
Het woord komt van kari, dat in Zuid-Indiase talen als Tamil, Kannada en Malayalam werd gebruikt voor gekruide sauzen en gerechten. Portugese handelaren maakten er waarschijnlijk caril van, en in de jaren 1590 kende het Engels het woord curry. In India bestond nooit één gerecht dat curry heette, het is een woord van buitenstaanders voor heel verschillende sauzen.
Kippen stammen af van het rode kamhoen uit Zuidoost-Azië. Een studie uit 2022 vond de oudste botten van echt gedomesticeerde kippen in Ban Non Wat, in centraal Thailand, van ongeveer 1650 tot 1250 voor Christus, later dan velen dachten. De onderzoekers denken dat velden met rijst en gierst de wilde vogels naar mensen lokten, en dat ze zo bij ons zijn gaan wonen.
Bron: PNAS, The biocultural origins and dispersal of domestic chickens (Peters et al., 2022)
In 1963 ontdekte Robert C. Baker, hoogleraar pluimvee aan Cornell University in de staat New York, hoe je gemalen kip bij elkaar houdt en het paneerlaagje laat zitten tijdens invriezen en frituren. Hij noemde het de chicken stick. Baker heeft het nooit gepatenteerd, dus hij verdiende niets toen McDonald's later met zijn eigen Chicken McNuggets kwam.
Elke gebraden kip gaat terug op het rode kamhoen uit Zuidoost-Azië. Een studie uit 2022 plaatst de eerste duidelijk tamme kippen in centraal Thailand, rond 1650 tot 1250 voor Christus, waarschijnlijk naar dorpen gelokt door opgeslagen rijst en gierst. Toen kippen Europa bereikten, werden ze eerst eerder vereerd dan gegeten, want slachtsporen op hun botten verschijnen pas eeuwen later.
Bron: PNAS, The biocultural origins and dispersal of domestic chickens (2022)
Elke kippendij gaat terug op de rode kamhoenders die zo'n 3500 jaar geleden in Zuidoost-Azië op rijst- en gierstvelden gingen leven. De oudste resten komen uit Ban Non Wat in centraal Thailand. Volgens een studie uit 2022 werden de eerste kippen waarschijnlijk helemaal niet gegeten: sommige werden met mensen begraven, alsof ze bijzonder waren. Rond 2800 jaar geleden bereikten ze het Middellandse Zeegebied.
Bron: Smithsonian Magazine, Researchers Pinpoint Date When Chickens Were First Domesticated
De eerste bekende vermelding van kippensoep als middeltje is Chinees, van rond de 2e eeuw voor Christus, waar het gold als verwarmend yangvoedsel. In de 12e eeuw raadde de Joodse arts Maimonides kippenbouillon aan bij koorts en hoest, wat bijdroeg aan de bijnaam Joodse penicilline. Onderzoek sindsdien laat zien dat het een verstopte neus ongeveer net zo goed helpt als elk ander warm drankje.
Bron: McGill University Office for Science and Society, Chicken soup
Buffalo wings werden in 1964 voor het eerst geserveerd in de Anchor Bar in Buffalo, New York, door Teressa Bellissimo, die de zaak met haar man Frank runde. Ze sneed de vleugels in tweeën, frituurde ze zonder beslag en schepte ze om in hete saus, met selderij en blauwe kaas erbij. De familie vertelt twee versies, een verkeerde levering of een late snack voor de vrienden van haar zoon, en een kok uit de stad, John Young, zei dat hij de eerste was.
Bron: Smithsonian Magazine, A Brief History of the Buffalo Chicken Wing
KitKat werd in 1935 gelanceerd door Rowntree's uit York, Engeland, onder de simpele naam Rowntree's Chocolate Crisp, en heette vanaf 1937 KitKat Chocolate Crisp. De naam gaat terug op een Londense literaire en politieke club van rond 1700 die samenkwam in de pasteibakkerij van Christopher Catling, wiens naam werd ingekort tot Kit Cat. Nestlé maakt hem sinds het in 1988 Rowntree's kocht.
De kiwi komt niet uit Nieuw-Zeeland maar uit China, waar hij mihoutao heette, makakenvrucht, omdat apen er dol op zijn. In 1904 nam Isabel Fraser, schoolhoofd in Wanganui, zaden mee uit de Jangtsevallei. Nieuw-Zeelanders noemden hem Chinese kruisbes tot 1959, toen exporteurs hem kiwifruit doopten, naar de nationale vogel, mede omdat Amerikaanse invoerheffingen op meloenen de naam melonette uitsloten.
Knoflookbrood zoals jij het kent is Italiaans-Amerikaans. De voorloper is bruschetta, Italiaans geroosterd brood ingewreven met knoflook en olijfolie, maar olijfolie was begin 1900 in de VS moeilijk te krijgen, dus immigranten gebruikten waarschijnlijk boter. In de jaren 50 stond het op menukaarten in heel Amerika, en in de jaren 70 begon Cole's in Muskegon, Michigan, het diepgevroren te verkopen.
Het chocolate chip koekje ontstond in de jaren dertig in de Toll House Inn in Whitman, Massachusetts, waar Ruth Wakefield een reep Nestlé-chocolade in stukjes door haar deeg deed. De stukjes smolten niet maar bleven heel, en Nestlé zette haar recept op de verpakking, in ruil voor levenslang gratis chocolade. Het Engelse woord cookie komt van ons koekje.
Kokoswater komt uit jonge kokosnoten, en de kokospalm is twee keer gedomesticeerd. Een genetisch onderzoek uit 2011 naar 1322 kokosnoten vond een groep uit eilandelijk Zuidoost-Azië, rond de Filipijnen en Indonesië, en een andere uit Zuid-India, Sri Lanka en de Malediven. Austronesische zeevaarders brachten Pacifische kokosnoten later helemaal naar Madagaskar.
Bron: Gunn, Baudouin and Olsen, PLOS One 2011, Independent Origins of Cultivated Coconut
De oorsprong van kombucha is troebel. Populaire verhalen plaatsen hem in China in 221 v.Chr. of in Japan bij een arts die Kombu heette, maar voor geen van beide is bewijs. De eerste betrouwbare meldingen komen uit Rusland en Oekraïne eind 19e eeuw, en van daaruit verspreidde hij zich over de rest van Oost-Europa en naar Duitsland. Hij heette ook wel Mantsjoerijse thee.
Bron: Smithsonian Center for Folklife and Cultural Heritage, The Cloudy Origins of Kombucha
Komkommers komen uit Zuid-Azië, van India tot de uitlopers van de Himalaya en Zuidwest-China, en worden al minstens 3000 jaar geteeld. Volgens de Romeinse schrijver Plinius had keizer Tiberius elke dag komkommer op tafel, zomer en winter, gekweekt in bakken onder platen mica, een vroege soort kas. In Amerika plantten kolonisten in Jamestown ze al in 1609.
Bron: Wikipedia, Cucumber (history, with cited sources including Pliny the Elder)
De plakkerige rode versie ontstond in 1980 in Daegu. In zijn kleine kipzaak probeerde Yoon Jong-gye eerst kimchikruiden en ontdekte toen dat maisstroop en chilipoeder een glanzende saus gaven die aan de korst bleef plakken: yangnyeom-kip. Hij bedacht ook de ingemaakte radijsblokjes die erbij komen. In 1985 begon hij de keten Mexicana, die groeide tot zo'n 1.700 zaken.
Bron: Korea JoongAng Daily, Yoon Jong-gye, father of the Korean-style seasoned chicken, dies aged 74
De kroket stamt af van de Franse croquette, die rond 1700 opduikt in kookboeken van het Franse hof. Pas later kwam hij naar Nederland, en het eerste Nederlandse recept is uit 1830. Lang was het iets voor de gegoede burgerij, tot koks restjes vlees voor de ragout gingen gebruiken. Na de Tweede Wereldoorlog maakten zaken als Kwekkeboom en Van Dobben er alledaags eten van.
Bron: Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland, Kroketten
Lamsvlees komt van schapen, een van de eerste dieren die mensen ooit hielden. Meer dan 10.000 jaar geleden temden mensen in de Vruchtbare Sikkel, de boog van het huidige Turkije en Syrië tot Irak en Iran, de wilde moeflon, eerst voor vlees, melk en huiden. Wollige schapen kwamen pas later, rond 6000 voor Christus.
Lángos dankt zijn naam aan láng, het Hongaarse woord voor vlam. Vroeger maakte je het van de laatste restjes brooddeeg en bakte je het vlak bij de open vlam van de stenen oven, als ontbijt op bakdag. Het idee kwam waarschijnlijk met de Turken mee in de 16e eeuw. Toen de broodoven thuis in de 20e eeuw verdween, ging men het frituren, en zo kennen we het nu.
Lasagne is een van de oudste pastagerechten die er zijn. De Romeinen legden al lagen deeg op elkaar, in een gerecht dat Apicius in zijn kookboek beschreef. De naam komt waarschijnlijk van het Griekse laganon, een plat vel deeg, of van lasanum, een Latijns woord voor kookpot dat uit het Grieks kwam, dus het eten is misschien genoemd naar de schaal waarin het werd gebakken.
Latte is kort voor het Italiaanse caffè e latte, koffie en melk, dat Italianen al lang thuis drinken, vooral bij het ontbijt. Vraag in Italië alleen om een latte en je krijgt een glas melk. Het stoompijpje, dat begin 1900 aan espressomachines werd toegevoegd, maakte de caféversie mogelijk, en de grote melkige latte werd in de jaren 80 groot in Seattle voordat hij de wereld rondging.
Licht bier werd bedacht door Joseph Owades, biochemicus bij brouwerij Rheingold in Brooklyn. Hij gebruikte een enzym waardoor de gist meer van het zetmeel opat. Rheingold verkocht het in 1967 als Gablinger's Diet Beer, en dat flopte. Het recept belandde bij Miller, dat het in 1975 Miller Lite noemde en het verkocht als minder vullend in plaats van als dieet, en dat werkte wel.
Bron: The New York Sun, Joseph Owades, 86, Devised Recipe for Light Beer
Een van de oudste citroendranken komt uit middeleeuws Egypte. Rond 1100 verkochten en exporteerden Joodse handelaars in Caïro al een gebotteld gezoet citroensap, qatarmizat genoemd. In 1676 had Parijs een Compagnie de Limonadiers, met verkopers die tanks limonade op hun rug droegen en op straat bekers inschonken. De prikvariant kwam veel later.
Linzen horen bij de allereerste gewassen die mensen ooit verbouwden. Ze werden zo'n 10.000 jaar geleden gedomesticeerd in de Vruchtbare Sikkel in het Nabije Oosten, in dezelfde vroege golf als tarwe, gerst, erwten en kikkererwten. Verkoolde linzen duiken op in enkele van de oudste boerendorpen van de regio, in het huidige Turkije, Syrië en Israël.
Linzen behoren tot de oudste gekweekte voedingsmiddelen ter wereld en zijn waarschijnlijk voor het eerst gedomesticeerd in het Nabije Oosten. Een linzenstoofpot staat al in de Bijbel, waar Esau zijn eerstgeboorterecht aan zijn broer Jakob verkoopt voor een kom rode linzen. Van daar verspreidden linzen zich rond de Middellandse Zee en noordwaarts door Europa, met vondsten in paalwoningdorpen uit de bronstijd in Zwitserland.
Loempia's komen voort uit de dunne lentepannenkoekjes die Chinezen aan het begin van de lente aten, om verse groenten gewikkeld om het seizoen te verwelkomen en op een goede oogst te hopen. Na verloop van tijd werden ze opgerold en gefrituurd, en in de Qingdynastie hoorden ze bij de dim sum op keizerlijke banketten. De Chinese naam, chun juan, betekent gewoon lenterol.
Een gerecht dat makerouns heette, pasta met laagjes boter en kaas, staat in The Forme of Cury, een kookboek van rond 1390 van de meesterkoks van de Engelse koning Richard II. In Amerika kwam het op de tafel van Thomas Jefferson, al kookte zijn tot slaaf gemaakte chef James Hemings het. De versie in een doosje van Kraft kwam in 1937 en maakte het een alledaags avondeten.
Amandelkoekjes met eiwit bestonden in Italië en Frankrijk al sinds de middeleeuwen, en de naam komt waarschijnlijk van het Italiaanse maccarone, een fijne pasta of deeg. Het verhaal dat Catharina de Medici de macaron in 1533 bij haar huwelijk naar Frankrijk bracht, is leuk maar niet onderbouwd. De gevulde dubbele macaron werd in de 20e eeuw in Parijs beroemd dankzij Pierre Desfontaines van Ladurée.
Kwark is de verse wrongelkaas van Midden- en Oost-Europa, en niemand weet wie hem als eerste maakte. De naam is geleend uit een West-Slavische taal, vergelijk het Poolse twaróg, en duikt in het laatmiddeleeuwse Duits op als twarc voordat het quark werd. Leuk detail: sinds de 16e eeuw betekent Quark in het Duits ook onzin.
Maïs werd zo'n 10.000 jaar geleden in Zuid-Mexico gekweekt uit Balsas-teosinte, een wild gras met kleine harde aartjes die totaal niet op een kolf lijken. Inheemse Amerikanen verspreidden hem tot in het zuiden van Maine, nog voor de Europeanen kwamen. Columbus en de ontdekkers na hem brachten hem naar Europa, en het woord maïs komt via het Spaans van mahiz, een woord van de Taíno in het Caribisch gebied.
De mango komt uit Zuid-Azië, waar hij al duizenden jaren wordt geteeld, vooral in India. Het woord kwam via Portugese handelaren in onze talen: hun manga kwam van het Maleisische mangga en het Tamil mankay, van man, de mangoboom, en kay, vrucht. In 1793 bracht kapitein Bligh, bekend van de Bounty, mangobomen van Timor naar tuinen op Jamaica en St Vincent.
Niemand weet zeker wie de margarita bedacht. Een bekend verhaal zegt dat Carlos Danny Herrera hem rond 1938 maakte in zijn restaurant Rancho La Gloria bij Tijuana, voor een klant, Marjorie King, die alleen tequila verdroeg. De Texaanse societydame Margarita Sames zei dat zij hem in 1948 in Acapulco bedacht, maar een advertentie van Jose Cuervo gebruikte de naam al in 1945.
De Mars werd in 1932 geboren in Slough, Engeland, waar Forrest Mars, zoon van de Amerikaanse snoepmaker Frank Mars, zijn eigen kleine fabriek begon. Hij baseerde de reep op de Milky Way van zijn vader en paste het recept aan de Britse smaak aan. De fabriek in Slough maakt bijna een eeuw later nog steeds Marsrepen.
Bron: Mars, Mars invests £190 million in its historic UK chocolate factory
Poederthee kwam eind twaalfde eeuw naar Japan met de zenmonnik Eisai, die in China had gestudeerd en theezaden meenam. Het werd het hart van de Japanse theeceremonie. De naam combineert matsu, wrijven, en cha, thee, omdat de blaadjes fijngemalen worden. Het opkloppen met warme melk is een veel later café idee.
Niemand weet zeker waar mayonaise zijn naam vandaan heeft. Het bekendste verhaal koppelt hem aan de verovering van Mahón op Menorca door de hertog van Richelieu in 1756, dus mahonnaise. Andere theorieën wijzen naar het Oudfranse moyeu, eidooier, of naar manier, roeren, wat de beroemde chef Carême aanhing. Zeker is dat het een klassieke koude saus van de Franse keuken werd.
Mensen begonnen dierenmelk te gebruiken kort nadat ze runderen, schapen en geiten gingen houden. Sporen van melkvet in meer dan 2.200 oude potten laten zien dat melk al in het zevende millennium voor Christus werd verwerkt, zo'n 8.500 jaar geleden, in Anatolië, de Levant en Zuidoost Europa. Daarmee schoof het begin van de zuivel zo'n 2.000 jaar terug ten opzichte van wat wetenschappers eerst dachten.
Bron: University of Bristol, A potted history of milk (study in Nature, 2008)
Mie goreng komt voort uit de gebakken noedels die Chinese immigranten naar Indonesië brachten, net als chow mein. Goreng is gewoon Indonesisch voor gebakken. Lokale koks maakten het eigen met zoete ketjap, sambal en gebakken sjalotjes, en ruilden varkensvlees in voor kip of garnalen. De beroemde instant smaak Indomie Mi Goreng werd bedacht door Nunuk Nuraini en wordt nu wereldwijd verkocht.
Milka werd in 1901 gelanceerd door Carl Russ-Suchard, schoonzoon van de Zwitserse chocolademaker Philippe Suchard. De naam combineert de Duitse woorden Milch, melk, en Kakao, cacao. De lila wikkel was er al bij de allereerste reep, tientallen jaren voordat de lila koe het gezicht van het merk werd.
Toen het woord milkshake in 1885 voor het eerst gedrukt werd, betekende het iets anders: een soort eggnog als opkikker, met eieren en whiskey. Rond 1900 ging het om een drankje met chocolade-, aardbeien- of vanillesiroop. In 1922 deed Ivar Pop Coulson van drogisterijketen Walgreens in Chicago twee bollen vanille-ijs in een malted milk, en de dikke shake was geboren.
Miso gaat terug op een Chinese gefermenteerde pasta, in Japan hishio genoemd, die rond de 7e eeuw naar het land kwam. Misosoep kwam later, in de Kamakuraperiode (1185 tot 1333), toen vijzels uit China het mogelijk maakten de korrelige miso zo fijn te malen dat hij oploste in heet water. Samoerai aten het daarna dagelijks in de maaltijd ichiju issai, één soep en één gerecht.
Bron: Kikkoman Institute for International Food Culture, FOOD CULTURE No. 3: Miso
De mojito komt uit Cuba. Een voorloper, de Draque, naar verluidt vernoemd naar Francis Drake die in 1586 het Caribisch gebied aandeed, mengde ruwe rietdrank met suiker, limoen en munt als medicijn. Toen rum in de 19e eeuw de rietdrank verving, werd het de mojito, en bar Sloppy Joe's in Havana had hem in 1931 op de kaart. Voor de link met Hemingway is geen bewijs.
Monster Energy werd op 18 april 2002 gelanceerd door Hansen Natural, een bedrijf in sappen en frisdrank uit Corona, Californië, geleid door Rodney Sacks en Hilton Schlosberg. Tot dan stond het bedrijf bekend om natuurlijke sappen. Het drankje werd zo groot dat het hele bedrijf zich in 2012 Monster Beverage ging noemen.
De manier waarop een groot deel van Frankrijk mosselen kweekt, heeft een legende. In 1235, zo gaat het verhaal, sloeg een schipbreukeling uit Ierland, Patrick Walton, houten palen in de baai van Aiguillon in West-Frankrijk om zeevogels met netten te vangen, en vond in plaats daarvan mosselen op de palen. Die palen heten bouchots, en bouchotmosselen worden er nog steeds op gekweekt.
Bron: France Today, Mussels from the Bay of Mont Saint-Michel
Gerechten met laagjes aubergine en gekruid gehakt zijn oud, en een kookboek uit Bagdad uit de 13e eeuw heeft al recepten die er sterk op lijken. De naam kwam via het Ottomaans-Turks uit het Arabisch in het Grieks terecht. De dikke laag bechamel bovenop is een Griekse vondst uit de jaren 20, van de in Frankrijk opgeleide chef Nikolaos Tselementes, die de Griekse keuken Europeser wilde maken.
Mozzarella komt uit Campanië in Zuid Italië en werd oorspronkelijk van buffelmelk gemaakt. Het verhaal gaat dat de monniken van San Lorenzo in Capua rond de 12e eeuw pelgrims brood gaven met een buffelkaas die mozza heette. De naam komt van mozzare, afsnijden, omdat elke bol van de wrongel wordt afgesneden, en hij staat voor het eerst gedrukt in 1570, in een boek van de pauselijke kok Bartolomeo Scappi.
Bron: Great Italian Chefs, Mozzarella di bufala: white gold in Campania
De Zwitserse arts Maximilian Bircher-Benner bedacht muesli rond 1900 voor de patiënten van zijn kliniek in Zürich, waar hij geloofde dat rauw eten genas. Het origineel was havervlokken geweekt in water met citroensap, gecondenseerde melk, geraspte appel en noten. Het idee zou hij hebben opgedaan bij een gerecht dat hij tijdens een wandeling in de Alpen kreeg. Muesli is Zwitserduits voor een papje.
Bron: SWI swissinfo.ch, Muesli celebrates a century of good health
Granola begint bij Granula, een twee keer gebakken tarwecereal die dokter James Caleb Jackson in 1863 maakte in zijn kuuroord in Dansville, New York. John Harvey Kellogg maakte iets vergelijkbaars en noemde het granola om een rechtszaak te voorkomen. De reep kwam veel later: in 1975 bracht Nature Valley wat het merk de eerste mueslireep van een groot voedingsbedrijf noemt, in honing met haver, kaneel en kokos.
Het woord muffin duikt in 1703 voor het eerst op in het Engels, gespeld als moofin, en komt waarschijnlijk van het Nederduitse muffen, kleine koekjes. De oorspronkelijke Engelse muffin is een plat gistbroodje van de bakplaat. De hoge, cakeachtige muffin uit de koffiezaak is de Amerikaanse versie, die rijst met bakpoeder of soda in plaats van gist.
Naan betekent gewoon brood in het Perzisch. Het kwam naar Zuid Azië met het sultanaat van Delhi, en rond 1300 beschreef de dichter Amir Khusrau twee soorten die edelen aten, een licht dun brood en een zwaarder brood uit de tandoor. Onder de Mogols was het een luxe van het hof, en pas in de achttiende eeuw bereikte het gewone mensen in de grote steden.
Nachos ontstonden in 1943 in Piedras Negras, Mexico, net over de grens met Texas. Het verhaal gaat dat Ignacio Anaya, toen een groep vrouwen van Amerikaanse militairen de Victory Club binnenkwam en de kok nergens te vinden was, gefrituurde tortilla's in driehoekjes sneed, er kaas en ingelegde jalapeño's op legde en ze verwarmde. Zijn bijnaam was Nacho, dus noemde hij het Nacho's Special.
Nasi campur betekent gewoon gemengde rijst in het Indonesisch en Maleis, dus er is geen uitvinder. Het komt voort uit de gewone manier van eten op de eilanden, rijst met een paar los gekookte bijgerechten, en werd de standaard bij warungs, waar je aanwijst wat je wilt uit de bakken achter glas. Elke regio heeft een eigen versie, van Bali en Java tot Maleisië en Singapore.
Gebakken rijst komt uit China, waar koude restjes rijst met ei, olie en kliekjes werden gebakken zodat niets verloren ging. De oudste vermelding wordt meestal in de Sui-dynastie geplaatst, rond 589 tot 618, in de stad Yangzhou, al is het schriftelijke bewijs daarvoor mager. Yangzhou gebakken rijst is nog altijd een van de bekendste varianten.
Gebakken rijst begon in China als manier om rijst van gisteren op te maken, en Chinese handelaren brachten het idee eeuwen geleden naar de Indonesische eilanden. Zoete ketjap maakte het Indonesisch. Javaanse teksten uit het begin van de negentiende eeuw noemen sekul goreng, Nederlandse koloniale kookboeken drukten recepten af, en in 2018 maakte Indonesië het een van zijn vijf nationale gerechten.
Nutella komt uit Alba in Piëmont, een streek in Italië die bekendstaat om zijn hazelnoten. In 1946 verkocht banketbakker Pietro Ferrero Giandujot, een blok hazelnoot- en cacaopasta dat veel goedkoper was dan chocolade en in plakken op brood ging. In 1951 werd het de smeerbare Supercrema, en op 20 april 1964 verliet de eerste pot met de naam Nutella de fabriek in Alba.
Lees het hele verhaal · Bron: The Local Italy, Nutella turns 60
Olijfolie is een van de oudste voedingsmiddelen van de Middellandse Zee. In aardewerk uit Ein Zippori in Neder-Galilea in Israël, van rond 5800 voor Christus, zaten nog sporen van olijfolie, een van de vroegste bewijzen van het gebruik ervan in het Midden-Oosten. Bij Kfar Samir, een 7700 jaar oud dorp dat nu onder zee ligt voor de Israëlische kust, vonden archeologen resten van olijfolieproductie.
De olijf werd voor het eerst gekweekt in het oosten van de Middellandse Zee. Op Kreta deed men dat al rond 3500 voor Christus, en Semitische volken rond 3000 voor Christus. In het Griekenland van Homerus smeerde men olijfolie op de huid, en rond 600 voor Christus was de olijf een belangrijk gewas voor de Romeinen.
De naam is Frans en beschrijft de vorm. Omelette groeide uit het Oudfranse alemelle, een dun lemmet of plaatje, dat teruggaat op het Latijnse lamella. In de loop van de eeuwen werd alemelle alumette, amelette en ten slotte omelette, en het Engels nam het woord rond 1611 over.
In Japan drukken mensen al sinds de Yayoiperiode, zo'n 2.000 jaar geleden, gekookte rijst in vorm, en er zijn verkoolde rijstklompjes uit die tijd opgegraven. Een tekst uit de 8e eeuw noemt nigiri ii, geperste rijst, en in Het verhaal van Genji staat tonjiki, kleine met de hand gevormde rijstbolletjes voor onderweg. De naam werd van nigiri ii eerst nigiri meshi en daarna onigiri, met een beleefde o ervoor.
Bron: Nippon.com, Onigiri: The Evolving Face of Japan's Beloved Rice Ball
Oreo werd in 1912 voor het eerst verkocht door Nabisco en gebakken in de fabriek in Chelsea, New York, in het gebouw dat nu Chelsea Market is. De eerste bekende verkoop was op 6 maart 1912 aan een kruidenier in Hoboken, New Jersey. Waar de naam vandaan komt weet niemand zeker; gissingen zijn onder meer het Franse or, goud, en een Grieks woord voor berg.
Overnight oats gaan terug op bircher muesli. De Zwitserse arts Maximilian Bircher-Benner bedacht het in de jaren 1890 tegen maagklachten en serveerde het later in zijn kliniek in Zürich: havervlokken die een nacht in water weekten, gemengd met geraspte appel, citroensap, gecondenseerde melk en noten. Hij noemde het gewoon het gerecht, en haalde het idee bij bergbewoners in de Alpen die 's avonds haver, fruit en melk aten.
Bron: SWI swissinfo.ch, Le Birchermüesli, l'invention d'un Suisse pour soigner les maux d'estomac
Noedels roerbakken is een Chinese techniek, meegebracht door Chinese immigranten in Thailand. In 1942, toen rijstvelden onder water stonden, riep de regering van premier Plaek Phibunsongkhram mensen op om noedels te eten, met recepten en karren voor straatverkopers. De naam pad thai, gewoon Thaise roerbak, staat volgens historicus Chatichai Muksong pas in 1962 voor het eerst op papier, in een huishoudboek.
Paella komt uit de rijstvelden rond de Albufera-lagune bij Valencia, waar landarbeiders het halverwege de 19e eeuw als lunch boven een vuur kookten. Vroege versies hadden waterrat, paling en limabonen, later konijn, kip, eend en soms slakken. Paella is gewoon het Valenciaanse woord voor pan, van het Latijnse patella.
Niemand heeft de pannenkoek uitgevonden: beslag op een heet oppervlak bakken is heel oud, en de oude Grieken en Romeinen maakten al varianten. In Engeland staan pannenkoeken vanaf 1439 in kookboeken en horen ze bij Vastenavond, als eieren, melk en boter op moesten voor de vasten. Het verhaal gaat dat in 1445 een vrouw in Olney met haar koekenpan nog in de hand naar de kerk rende, en het dorp houdt nog steeds een pannenkoekenrace.
Panna cotta betekent gekookte room en wordt verbonden met Piëmont in Noord-Italië. Volgens een verhaal bedacht een Hongaarse vrouw in de heuvels van de Langhe het in de 19e eeuw, maar niemand heeft dat bewezen. Een vergelijkbaar mengsel van room, suiker en gelatine werd in 1879 beschreven als latte inglese, Engelse melk, en chef Ettore Songia zette panna cotta in de jaren 60 op de kaart in Cuneo.
Pão de queijo komt uit Minas Gerais in het zuidoosten van Brazilië en gaat terug tot de 18e eeuw. Tot slaaf gemaakte Afrikanen op de boerderijen daar bakten broodjes van polvilho, het zetmeel van cassave, een wortel die ze van de inheemse bevolking leerden gebruiken. Later, toen Minas na de afschaffing van de slavernij een zuivelstreek werd, gingen er eieren, melk en Minaskaas in het deeg, en zo ontstond het kaasbroodje.
De papaja werd voor het eerst gedomesticeerd in Meso-Amerika, in wat nu Zuid-Mexico en Midden-Amerika is, waar nog altijd wilde papaja's groeien. De Spaanse kroniekschrijver Gonzalo Fernández de Oviedo beschreef de vrucht begin 16e eeuw, en de Spanjaarden brachten de zaden al snel over het Caribisch gebied naar de Oude Wereld. Nu groeit hij in bijna de hele tropen.
Paprika's werden zo'n 6000 jaar geleden in Mexico gedomesticeerd, in een gebied van het zuiden van Puebla en het noorden van Oaxaca tot Veracruz. Columbus kwam ze tegen in het Caribisch gebied en noemde ze peper, omdat hij dacht dat ze familie waren van de zwarte peper waarvoor hij was uitgevaren. Zoete, milde paprika's horen bij dezelfde soort als veel chilipepers.
Bron: Smithsonian Affiliations, A plant from the Americas that conquered the world
Parmigiano Reggiano werd in de middeleeuwen voor het eerst gemaakt op de vlakte rond Parma en Reggio Emilia, waar meestal kloosters de eer krijgen voor de grote, lang houdbare kazen. In 1351 grapte Boccaccio in de Decamerone al over een berg geraspte parmezaan. Parmezaan betekent gewoon: uit Parma.
Niemand weet wie de eerste pasta maakte. Marco Polo nam het niet mee uit China: Italianen aten het al toen hij in 1295 thuiskwam, dus dat verhaal is een mythe. In 1154 schreef de Arabische geograaf al Idrisi dat Trabia, een stadje op Sicilië, een voedsel van meel in de vorm van draden maakte, het in de zon droogde en per schip naar de rest van Italië en verder stuurde.
Carbonara is jonger dan de meeste mensen denken. De naam staat voor het eerst in 1950 in de krant, toen het Italiaanse La Stampa het beschreef als een Romeins gerecht waar Amerikaanse officieren naar zochten na de bevrijding van Rome in 1944. Volgens een populaire theorie komt het voort uit legerrantsoenen met spek en eipoeder, maar wie het als eerste kookte, kan niemand bewijzen.
Lees het hele verhaal · Bron: HistoryNet, How WWII helped produce the savory bacon pasta known as carbonara
Het recept komt van de monniken van het Jerónimosklooster in Belém, Lissabon. Kloosters gebruikten eiwit om kleding te stijven, dus de overgebleven dooiers gingen in zoetigheid. Toen het klooster in 1834 dichtging, werd het recept verkocht aan de suikerraffinaderij ernaast, waarvan de eigenaren in 1837 de Fábrica de Pastéis de Belém openden. Die bakt ze nog steeds volgens dat recept, bewaard in een geheime kamer.
M&M's zijn bedacht door Forrest Mars Sr en Bruce Murrie, de zoon van de president van Hershey, en de twee M'en staan voor hun achternamen. De gewone kwamen in 1941 uit in de Verenigde Staten, de pindaversie volgde in 1954, eerst alleen in lichtbruin. Forrest Mars zou zelf allergisch zijn geweest voor pinda's.
De gewone peer komt waarschijnlijk uit Europa en wordt al sinds de oudheid geteeld. Homerus beschrijft in de Odyssee, ruim 2500 jaar oud, al perenbomen in de boomgaard van koning Alkinoös. Toen Europeanen koloniën stichtten in Amerika, namen ze meteen peren mee, en Spaanse missionarissen plantten ze in Mexico en Californië.
Pelmeni komen uit de Oeral en Siberië. De naam is ontleend aan het Komi en het Oedmoerts, waar hij oorbrood betekent, naar de gevouwen vorm die op een oor lijkt. Onderzoekers denken dat deze volken ze al in de middeleeuwen maakten, al menen sommigen dat het idee via de Mongolen van Chinese dumplings kwam. Russische kookboeken drukten in de jaren 1840 een recept voor Siberische pelmeni.
Bron: N. I. Shutova, Etnograficheskoe obozrenie (Russian Academy of Sciences), 2018
De perzik werd voor het eerst in China gedomesticeerd. Perzikpitten uit opgravingen in de provincie Zhejiang laten zien dat mensen in de benedenloop van de Jangtse al minstens 7500 jaar geleden grotere vruchten selecteerden. Hij bereikte Europa via Perzië, dus de Romeinen noemden hem malum persicum, Perzische appel, en daar komt ons woord perzik van.
Bron: PLoS ONE, Archaeological Evidence for Peach Cultivation and Domestication in China (2014)
Pho verscheen eind negentiende eeuw in Noord Vietnam, bij Hanoi, toen het land een Franse kolonie was. De meeste voedselhistorici denken dat dorpelingen rundvlees, waar de Fransen veel meer van aten, toevoegden aan een lokale noedelsoep. De naam komt misschien van het Franse feu, zoals in de stoofpot pot au feu, maar net zo goed van het Chinese fen, een platte rijstnoedel.
Het woord komt van een oude Slavische stam, pir, die feestmaal betekent. Gevulde deegballetjes begonnen waarschijnlijk in China en verspreidden zich in de middeleeuwen over Europa. Volgens de legende bracht de heilige Hyacinthus pierogi in de 13e eeuw naar Polen en voedde hij er hongerigen mee, maar zijn middeleeuwse levensbeschrijving noemt ze nergens. Het oudste geschreven recept staat in het eerste Poolse kookboek, uit 1682.
Het Caribe Hilton in San Juan, Puerto Rico, zegt dat zijn barman Ramón Monchito Marrero de piña colada in 1954 bedacht, na drie maanden proberen met rum, kokosroom en ananassap. Ook andere barmannen in Puerto Rico hebben de eer opgeëist, dus het verhaal is omstreden. Hoe dan ook is het sinds 1978 de officiële drank van Puerto Rico.
Pinda's komen uit Zuid Amerika. Archeologen onder leiding van Tom Dillehay van Vanderbilt University vonden zo'n 7.600 jaar oude pindaresten in vloeren en haarden van huizen in de Ñanchoc vallei in het noorden van Peru. Pinda's groeiden daar niet in het wild, dus ze moeten eerst ergens anders gedomesticeerd zijn en meegebracht door handelaars of rondtrekkende boeren.
De Azteken en Inca's maalden geroosterde pinda's al tot een pasta. Het eerste patent op pindakaas ging in 1884 naar Marcellus Gilmore Edson uit Montreal, en dokter John Harvey Kellogg, die van de cornflakes, patenteerde in 1895 zijn eigen versie als eiwitbron voor mensen die moeilijk konden kauwen. George Washington Carver heeft het, anders dan vaak gezegd wordt, niet uitgevonden.
Gefrituurde banaan in beslag wordt in heel Zuidoost-Azië gegeten en heeft geen bekende uitvinder. Bananen komen uit die regio, maar werden vooral rauw gegeten, en de gewoonte om ze in beslag te frituren kwam waarschijnlijk met de Portugezen in de 16e eeuw, die nieuwe manieren met bloem en frituren meebrachten. Goreng betekent gewoon gebakken in het Indonesisch en Maleis.
De pistache komt uit de droge heuvels van zuidelijk Centraal Azië, een wild gebied dat doorloopt tot in het noorden van Iran en Afghanistan, en onderzoekers denken dat hij daar voor het eerst gekweekt werd. Minstens 2000 jaar geleden trok hij naar het westen, naar de bergen van het huidige Syrië misschien nog wat eerder. Buiten zijn thuisgebied bleef hij lang zeldzaam, en pas de laatste eeuwen werd hij waarschijnlijk op grote schaal gekweekt.
Platte broden met beleg zijn eeuwenoud, maar pizza zoals we die kennen ontstond in de 18e eeuw in Napels, als goedkoop straatvoedsel voor werkende mensen. Het verhaal gaat dat Raffaele Esposito in 1889 een rood, wit en groene pizza maakte voor koningin Margherita en die naar haar noemde. Historici twijfelen: zo'n pizza werd in Napels al tientallen jaren eerder verkocht.
Lees het hele verhaal · Bron: National Geographic, Pizza Margherita may be fit for a queen, but was it really named after one?
Poke is Hawaïaans voor het kruislings in stukken snijden van rauwe vis. De oorspronkelijke Hawaïanen waardeerden verse rauwe vis met zout, geroosterde kukuinoot en zeewier, en de scheepsarts van kapitein Cook zag eind 18e eeuw dat er rauwe vis werd gegeten. Sojasaus, sesam en het bedje rijst kwamen veel later, van Japanse, Chinese en Koreaanse families die zich op Hawaï vestigden.
Pompoenen komen uit Amerika, en hun pitten horen bij het oudste wat daar ooit verbouwd werd. In de grot Guilá Naquitz in Oaxaca, Mexico, vonden archeologen pitten van gedomesticeerde Cucurbita pepo, de soort waar pompoenen bij horen, van zo'n 10.000 jaar oud. Smithsonian-archeoloog Bruce Smith bevestigde die datering in 1997: landbouw in Amerika is dus net zo oud als in het Nabije Oosten en China.
Bron: Archaeology Magazine (Archaeological Institute of America), Squash seeds from Guilá Naquitz
Popcorn is veel ouder dan de bioscoop. Maïs werd bijna 9.000 jaar geleden in Mexico gedomesticeerd uit een wild gras, teosinte, en maïskolven uit Paredones en Huaca Prieta aan de noordkust van Peru laten zien dat mensen daar minstens 6.700 jaar geleden al popcorn aten. Dat was nog voordat ze aardewerk maakten.
Bron: Smithsonian Newsdesk, Ancient Popcorn Discovered in Peru
Poutine komt uit het platteland van Quebec, eind jaren 50, en meer dan één stadje eist hem op. Fernand Lachance uit Warwick zei dat een vaste klant in 1957 om kaaswrongel op zijn friet vroeg, terwijl Jean-Paul Roy uit Drummondville zei dat hij het in 1964 in zijn drive-in bedacht. In het Quebecse dialect betekent poutine een rommeltje, waarschijnlijk van het Engelse pudding.
Pringles werden ontwikkeld door Procter & Gamble in Cincinnati, Ohio, en kwamen in 1968 op de markt. De koker is ontworpen door scheikundige Fredric Baur, die er zo trots op was dat een deel van zijn as in 2008 in een Pringlesbus werd begraven. Volgens P&G kwam de naam uit een telefoonboek van Cincinnati, naar Pringle Avenue in Finneytown, al gaan er ook andere verhalen rond.
Prosecco is vernoemd naar een dorp bij Triëst in het noordoosten van Italië. In 1593 schreef de Engelse reiziger Fynes Moryson over een plaatselijke wijn die vroeger Pucinum heette, geprezen door de Romeinse schrijver Plinius, en nu Prosecho genoemd werd. Sinds 2009 heet de druif zelf Glera, dus Prosecco is de naam van een plek, niet van een druif.
De voorloper van de proteïnereep heeft een band met de ruimtevaart. Howard Bauman, voedingstechnoloog bij Pillsbury, wiens team in 1962 het eerste vaste voedsel voor een NASA-astronaut maakte, bedacht eind jaren zestig Space Food Sticks, een taaie snackstaaf met een uitgebalanceerde mix van eiwit, koolhydraten en vet, verkocht op de golf van de Apollomissies. Ze gelden als voorloper van de huidige energie- en proteïnerepen.
De gewone Europese pruim komt waarschijnlijk uit het gebied rond de Kaukasus en de Kaspische Zee en wordt al minstens 2000 jaar gekweekt. De Japanse pruim, nu de meest verkochte verse pruim, werd duizenden jaren geleden in China gedomesticeerd en daarna in Japan verder veredeld. De kroosjespruim, in het Engels damson, wordt verbonden met vroege teelt rond Damascus, en dankt daar ook zijn Engelse naam aan.
Pulled pork komt voort uit de barbecue van het zuiden van de VS. Het woord barbecue komt van barbacoa, de Spaanse naam voor het houten rek waarop de Taíno in het Caribisch gebied kookten, en Hernando de Soto bracht rond 1540 varkens naar het Amerikaanse zuiden. In de Carolina's werd hele varkens en schouders langzaam boven houtskool garen een traditie, lang voordat iemand het pulled pork noemde.
Bron: The Lexington Collection (ibiblio, University of North Carolina), Origins of barbecue
Pure chocolade gaat terug op cacao zelf, en cacao is ouder dan iedereen dacht. Resten op aardewerk tonen aan dat het volk van de Mayo Chinchipe in het Amazonegebied van Ecuador zo'n 5.300 jaar geleden al cacao gebruikte, aangetoond via zetmeelkorrels, theobromine en oud DNA. De Olmeken en Maya in Mexico en Midden Amerika, lang gezien als de eersten, begonnen pas zo'n 1.500 jaar later met hun beroemde cacaodranken.
Bron: Science News, Ancient South Americans first domesticated chocolate
In Mexico bakten mensen al maistortilla's lang voordat de Spanjaarden kwamen, maar kaas kwam pas mee met de koeien en geiten die de Spanjaarden in de jaren 1500 meebrachten. Uit die mix ontstond in koloniaal Mexico de quesadilla. De naam komt van queso, Spaans voor kaas, en in het oude Spaans was een quesadilla eigenlijk een zoet kaasgebakje.
Quiche komt uit Lotharingen in Noordoost-Frankrijk, een streek die tussen Frankrijk en Duitsland heen en weer is gegaan. De naam komt waarschijnlijk van het streekwoord voor taart, familie van het Duitse Kuchen, en staat in 1605 in Lotharingen op papier. De vroege quiche lorraine was ei, room en gerookt spek in een deegbodem. De kaas die de meeste recepten nu toevoegen, kwam later.
Quinoa komt uit de Andes, waar het waarschijnlijk meerdere keren werd gedomesticeerd, zo'n 3.000 tot 5.000 jaar geleden. Samen met maïs en aardappelen was het basisvoedsel voor de Inca's, Aymara en Quechua. De Spaanse kolonisten zetten het opzij, mogelijk omdat het een religieuze betekenis had voor de inheemse bevolking, en pas de laatste decennia werd het wereldwijd bekend.
Raclette komt uit de Zwitserse Alpen, waar herders een halve kaas bij het vuur hielden en de gesmolten laag eraf schraapten voor een stevige maaltijd. De eerste schriftelijke vermelding komt uit Wallis in 1574, en de naam komt van het Franse racler, schrapen. In Heidi zit een scène met geroosterde kaas aan een vork, maar pas in de 20e eeuw werd het bergmaal een Zwitsers nationaal gerecht.
Radler is Duits voor fietser. Volgens het bekende verhaal kwam herbergier Franz Xaver Kugler, ten zuiden van München, op een junidag in 1922 bier tekort toen duizenden fietsers kwamen opdagen, dus rekte hij het op met limonade en noemde het een Radlermass. Een mooi verhaal, maar de naam Radlermass duikt al op in bronnen van rond 1900, dus het drankje is waarschijnlijk ouder.
Bron: inFranken.de, Woher kommt das Radler und warum heißt es so?
Ramen kwam vanuit China naar Japan. Begin jaren 1880 vestigden Chinese handelaren zich in de haven van Yokohama en openden ze restaurants met tarwenoedels in bouillon, en de naam komt van het Chinese la mian, getrokken noedels. De eerste ramenzaak van Japan, Rairaiken, opende in 1910 in Asakusa in Tokio en verkocht op drukke dagen 3000 kommen. Instant ramen volgde in 1958.
Lees het hele verhaal · Bron: Encyclopaedia Britannica, Ramen
Ratatouille is het visitekaartje van Nice, in de Provence, en komt voort uit de boerenkeuken met groenten uit de zomertuin. De naam duikt eind 18e eeuw voor het eerst op en het eerste bekende recept in de 19e eeuw, al is het gerecht waarschijnlijk ouder. Het woord komt van twee Franse werkwoorden, ratouiller en tatouiller, die allebei over roeren en schudden gaan.
Red Bull komt voort uit Krating Daeng, een energiedrank die Chaleo Yoovidhya vanaf 1976 in Thailand verkocht en die populair was bij vrachtwagenchauffeurs. De Oostenrijker Dietrich Mateschitz dronk het in 1982 op zakenreis tegen zijn jetlag, en samen richtten ze in 1984 Red Bull op. Krating Daeng betekent rode gaur, een wilde stier, en de westerse versie met prik kwam op 1 april 1987 uit in Oostenrijk.
Rendang komt van de Minangkabau op West Sumatra, die het randang noemen, van marandang, kokosmelk langzaam drooggaren. Niemand weet precies wanneer het begon, want oude geschreven bronnen zijn schaars. Volgens één theorie hadden reizende Minangkabau handelaren eten nodig dat weken goed bleef, en specerijen van Indiase en Arabische kolonisten bepaalden de smaak. Een CNN peiling riep het in 2011 uit tot lekkerste gerecht ter wereld.
Aziatische rijst werd voor het eerst in China gedomesticeerd, en het oudste bewijs, uit Centraal- en Oost-China, dateert van ongeveer 7000 tot 5000 voor Christus. Ook in India en Zuidoost-Azië werd al vroeg rijst geteeld, en Azië verbouwt nog steeds meer dan 90 procent van alle rijst. Afrika heeft een eigen soort, Afrikaanse rijst, die apart in West-Afrika werd gedomesticeerd.
Rijst gekookt in melk wordt in veel delen van de wereld gemaakt, en in Engeland gaat het terug tot de 14e eeuw. Het oudste Engelse recept staat in The Forme of Cury, rond 1390 geschreven door de meesterkoks van koning Richard II, met amandelmelk en saffraan. Rijst was toen een dure importwaar, dus dit was een deftig dessert, lang voordat het kinderkost werd.
De rijstwafel komt voort uit gepofte rijst. In 1901 zag Alexander Anderson, botanicus bij de New York Botanical Garden, verhit zetmeel openbarsten tot een lichte, gepofte massa, en op de wereldtentoonstelling van 1904 in St. Louis liet hij rijst zien die onder druk was gepoft. Geperste rijstwafels kwamen veel later, en merken als Chico San en Quaker maakten er in de jaren 70 en 80 een dieetsnack van.
Risotto komt uit Noord-Italië, uit de Po-vlakte, waar rijst goed groeide in het natte laagland. Het werd pas begin 19e eeuw opgeschreven, toen omschreven als een soort pudding, en de naam komt gewoon van riso, rijst. Volgens een legende noemde keizer Frederik I het risum optimum, de beste rijst, maar waarschijnlijker komt de naam uit de gewone spreektaal.
Niemand weet wie als eerste roerei maakte, want mensen bakken al eieren in een pan zolang ze kippen houden. De naam is jonger dan het gerecht. In het Engels wordt scrambled eggs, eieren in een pan gebroken, gemengd met boter, zout en peper en langzaam gegaard, voor het eerst genoemd in 1843.
In 1872 begon William Lawrence, een zuivelboer in Chester, New York, met een romige, smeerbare kaas met extra room. Een bekend verhaal zegt dat het per ongeluk ging bij het maken van Franse neufchâtel, maar sommige voedselhistorici betwijfelen dat. In 1880 noemde een groothandel het merk Philadelphia, naar een stad die bekendstond om zijn zuivel, al werd het er nooit gemaakt.
Rozijnen zijn zo oud als de wijnbouw, en de eerste waren waarschijnlijk druiven die per ongeluk in de zon opdroogden. In de oudheid legden de Feniciërs wijngaarden aan in Spanje en Griekenland en de Armeniërs in Perzië, en beide verhandelden rozijnen aan de Grieken en Romeinen, die ze als prijs gaven bij sportwedstrijden. Ook de eerste rozijnenoogst van Californië in 1873 was een toeval: een hittegolf droogde de druiven aan de rank.
Het verhaal gaat dat in augustus 1900 een Amerikaanse legerkapitein in een bar in Havana Bacardi-rum mengde met Coca-Cola en limoen en proostte op Por Cuba libre, op een vrij Cuba, na de oorlog met Spanje. Dat is het verhaal van Bacardi zelf, gestaafd met een verklaring uit 1965 van een reclameman die zei dat hij erbij was, dus historici zijn voorzichtig. De naam Cuba Libre bleef hangen.
Eeuwenlang hakten slagers gehakt met de hand, met messen. De eerste vleesmolen, een machine met een slinger die vlees door een plaat vol gaatjes duwt, wordt toegeschreven aan de Duitse uitvinder Karl Drais, in de jaren 1840. Drais is vooral bekend van iets anders: in 1817 reed hij vanuit Mannheim op zijn loopmachine, een vroege voorloper van de fiets.
Niemand weet precies waar salami begon, maar gezouten, gedroogde worst werd al in de Romeinse tijd of nog eerder gemaakt, door veel volken rond de Middellandse Zee. De naam is Italiaans, het meervoud van salame, van salare, zouten, dat teruggaat op het Latijnse sal. Italië alleen heeft nu meer dan 150 soorten met een eigen naam.
De samosa begon in het Midden Oosten en Centraal Azië als sanbusak, en een kookboek uit dertiende eeuws Bagdad geeft al drie recepten. In de veertiende eeuw at de reiziger Ibn Battuta er een aan het koninklijk hof in Delhi, gevuld met gehakt, amandelen, pistaches en walnoten. De versie met aardappel kwam veel later, want aardappels bereikten India pas in de zeventiende eeuw.
Sangria dankt zijn naam aan het Spaanse sangría, aderlating, vanwege de diep rode wijn. Wijn zoeten met suiker en specerijen is veel ouder, en hippocras, een gekruide wijn, is waarschijnlijk de gemeenschappelijke voorouder van sangria en glühwein. Spanjaarden dronken het al eeuwen, maar Amerikanen leerden het pas kennen in het Spaanse paviljoen van de wereldtentoonstelling van 1964 in New York.
Het woord gaat terug op het Latijnse sardina en wordt vaak verbonden met het eiland Sardinië, al weet niemand het zeker. Het blikje is Frans: vanaf de jaren 1820 bouwde Joseph Colin in de Atlantische havenstad Nantes een markt op voor sardines in blik, en conservenfabrieken verschenen al snel langs de kust van Bretagne en later in Portugal en Marokko.
Het woord sashimi duikt op in de Muromachiperiode (1336 tot 1573), toen edelen en samoerai gesneden rauwe vis aten met zout of azijn, nog voor sojasaus de plaats overnam. Het betekent doorboord lichaam, en niemand weet precies waarom. Volgens de ene theorie prikte men de staart of vin op de plakjes om te tonen welke vis het was, volgens een andere klonk kiru, snijden, te onheilspellend buiten samoeraikringen.
Saté begon waarschijnlijk bij straatverkopers op Java, geïnspireerd door de kebab van Indiase en Arabische handelaren die vanaf de achttiende eeuw kwamen. Het woord komt vermoedelijk van het Tamil catai, vlees. Een foto van rond 1870 toont al een satéverkoper op Java met zijn draagjuk, en eind negentiende eeuw was het gerecht doorgereisd naar Maleisië, Singapore en Thailand.
Het verhaal gaat dat veldmaarschalk Radetzky de gepaneerde kalfsschnitzel rond 1857 uit Milaan naar Wenen bracht. Historici betwijfelen dat: het Oostenrijkse verkeersbureau zelf meldt dat de Wiener Schnitzel al in 1831 in de Oostenrijkse keuken wordt genoemd, en een taalkundige liet later zien dat het Radetzky-verhaal pas in 1869 opdook. Schnitzel betekent in het Duits gewoon een klein plakje.
De scone komt uit Schotland. Het oudste schriftelijke bewijs is van 1513, toen flour scones opduiken in de Schotse vertaling van Vergilius' Aeneis door Gavin Douglas. Het woord komt waarschijnlijk van het Middelnederlandse schoonbrot, fijn brood, dus het idee dat scones naar de Stone of Scone zijn vernoemd, de steen waarop Schotse koningen werden gekroond, is eerder een leuk verhaal dan geschiedenis.
Shakshuka is een Noord-Afrikaans gerecht, en de naam is Maghrebijns Arabisch voor mengsel. In de vorm met tomaat kan het niet heel oud zijn, want tomaten kwamen pas na de jaren 1500 vanuit Amerika in de regio. Joden uit de Maghreb namen het in de jaren 50 mee naar Israël, en vanaf de jaren 90 werd het vaste prik op het Israëlische ontbijt.
Shoarma komt uit het Ottomaanse Rijk, waar gekruid vlees werd opgestapeld en aan een draaiend spit geroosterd. Ottomaanse teksten noemden het çevirme kebabı, gedraaide kebab, en çevirme werd in het Arabisch shawarma, terwijl het Turks later overstapte op döner. Libanese emigranten namen het mee naar Mexico, waar het in de jaren 1930 tacos árabes werd en daarna tacos al pastor.
Bron: CNN via CP24, How roasted meats went spinning all the way around the world
De zoete sinaasappel is een oude kruising van pomelo en mandarijn, voor het eerst geteeld in Zuid-China en de streken eromheen. Portugese handelaren brachten hem in de 15e en 16e eeuw naar Europa, waar hij de bittere soort verdrong. Daarom heet hij in het Nederlands appel uit China. Het woord oranje komt via Perzisch en Arabisch van het Sanskriet naranga, en de kleur is naar de vrucht vernoemd.
De zoete sinaasappel komt uit tropisch Azië. Romeinse veroveringen en Arabische handelsroutes brachten citrus westwaarts naar de Middellandse Zee, en in de tijd van Columbus stonden er sinaasappelbomen op de Canarische Eilanden, vanwaar ze waarschijnlijk naar Amerika overstaken. Tot ongeveer 1920 at men sinaasappels vooral heel. Daarna werd sap drinken populair, en nu is diepvriesconcentraat het belangrijkste wat van Amerikaanse sinaasappels wordt gemaakt.
Skyr wordt waarschijnlijk al in IJsland gemaakt sinds de Noormannen zich er in de 9e eeuw vestigden, en toen kende men een zuivelproduct met dezelfde naam in alle Scandinavische landen. Alleen IJsland hield de traditie vast. De skyr van de kolonisten was waarschijnlijk zuurder en dunner dan de dikke bakjes van nu, die vooral veranderden toen de fabrieken het in de vorige eeuw overnamen.
Bron: Matís, Iceland's food and biotech research institute, on traditional skyr
Geblende fruitdrankjes sloegen eerst aan in reformwinkels aan de Amerikaanse westkust, toen de elektrische blender er eenmaal was. In de jaren 60 begon Steve Kuhnau fruit, sap en eiwitpoeder te blenden als zuivelvrij alternatief, en in 1973 openden hij en Cindy Kuhnau Smoothie King in Kenner, Louisiana. Het woord smoothie stond halverwege de jaren 80 in recepten en merknamen.
De naam betekent gewoon boter en brood. Het begon waarschijnlijk als lunch op de boerderij, de restjes van gisteravond op een snee roggebrood. Kopenhagen maakte het chique, en in de jaren 30 werd restaurant Oskar Davidsen wereldberoemd om de langste kaart met open sandwiches ter wereld: 1,4 meter lang, met zo'n 170 soorten, waaronder een die de nachtsnack van de dierenarts heette.
Snickers werd in 1930 gelanceerd door Frank Mars, en de eerste repen werden in Chicago gemaakt en verkocht voor vijf cent. Het verhaal gaat dat de reep is vernoemd naar een van de favoriete paarden van de familie Mars op hun Milky Way Farm, al zegt het merk zelf er voorzichtig bij dat dat zo zou zijn. Het werd een van de best verkochte chocoladerepen ter wereld.
Sojamelk komt uit China. Voedselhistorici William Shurtleff en Akiko Aoyagi van het Soyinfo Center vonden de eerste duidelijke vermelding rond 1365, toen het doufujiang heette, een vloeistof die ontstond bij het maken van tofu. Waarschijnlijk werd het daar pas eeuwen later een gewone drank, en begin 1900 bereikte het Europa en Amerika.
Bron: Today's Dietitian, Soymilk's Reign (citing William Shurtleff and Akiko Aoyagi, Soyinfo Center)
Soto komt van Java, en historici denken dat Chinese koks het mee hebben gevormd. De Franse historicus Denys Lombard herleidde het tot caudo, een Hokkien soep van pens die vanaf de 17e eeuw populair was onder Chinese kolonisten in Semarang, en de naam soto komt mogelijk van dat woord. De kurkuma wijst op Indiase invloed, en soto ayam is gewoon de versie met kip.
Bron: The Jakarta Post, Soto reflects RI's rich culinary culture (2017)
Ragù met vlees voor pasta komt uit de streek rond Bologna. Een van de oudste recepten schreef Alberto Alvisi eind 18e eeuw in Imola, kok van een kardinaal die later paus Pius VII werd, en Pellegrino Artusi drukte in 1891 een ragù uit Bologna af. In Bologna eet je het met tagliatelle, spaghetti bolognese ontstond in het buitenland bij Italiaanse emigranten.
Langzaam gegaarde spareribs horen bij barbecue, en dat woord komt uit het Caribisch gebied. Het Taíno-volk roosterde vlees op een houten rek van vier palen met stokken erover, en de Spanjaarden maakten van hun woord, barabicu, barbacoa. Ontdekkingsreiziger Gonzalo Fernández de Oviedo zette het in 1526 voor het eerst op papier, en van daar kwam het in het Engels terecht.
De naam komt van een echte plant, de heemst, in het Engels marsh mallow, waarvan de kleverige wortel al door Griekse artsen in de oudheid als medicijn werd gebruikt. Het snoepje zelf werd halverwege de 19e eeuw in Frankrijk bedacht, een kruising tussen een keelpastille en een bonbon, door het wortelsap met ei en suiker tot schuim te kloppen. Later werd de wortel vervangen door gelatine, wat sneller werkte en marshmallows hun zachte, verende textuur gaf.
Sperziebonen zijn de jonge peulen van de gewone boon, die in Mexico en Peru al duizenden jaren wordt verbouwd. Bonen kwamen na de reizen van Columbus vanaf 1493 naar Europa. Lange tijd zat er een taaie draad langs de peul, tot Calvin Keeney uit Le Roy, New York, in 1894 de eerste draadloze boon kweekte.
Spinazie komt uit Perzië, het huidige Iran, waar het isfanakh heette, en daar komt ons woord ook vandaan. Rond de 7e eeuw bereikte het China, en ongeveer 400 jaar later brachten de Moren het naar Spanje. Het verhaal gaat dat Catharina de' Medici er zo dol op was dat gerechten met spinazie nog altijd Florentine heten, naar haar geboortestad.
Bron: National Geographic, Spinach: a vegetable in need of some love
De moderne sportdrank begon in 1965 aan de University of Florida, toen spelers van het footballteam de Gators steeds bezweken aan de hitte. Nierarts Robert Cade en zijn collega's mengden water, suiker en zouten om te vervangen wat de spelers uitzweetten, en noemden het naar het team Gatorade. Op 2 oktober 1965 werd het voor het eerst gebruikt in een wedstrijd tegen LSU, en Florida won.
Niemand weet wie het stokbrood heeft uitgevonden. Lange broden werden in Frankrijk al veel eerder verkocht, en in 1839 bracht de Oostenrijkse bakker August Zang stoomovens naar Parijs, die zorgen voor de krokante korst. Het woord baguette, stokje, werd pas vanaf 1920 voor dit brood gebruikt. Het verhaal dat Napoleon broden wilde die in de zakken van soldaten pasten, is een legende zonder bewijs.
Bron: History Hit, French Baguette: How a Humble Stick of Bread Became a Cultural Icon
De stroopwafel komt uit Gouda, waar bakkers hem rond 1800 maakten van restjes kruim en stroop en goedkoop aan de achterdeur verkochten als armenkoek. Bakker Gerard Kamphuisen uit Gouda wordt vaak genoemd als uitvinder, rond 1810, al is dat niet te bewijzen. Tot 1870 werden ze alleen in Gouda gemaakt, dat ooit zo'n 100 stroopwafelbakkers telde.
Bron: Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland, Baking syrup waffles
Noten en rozijnen als snack voor onderweg gaan minstens terug tot de jaren 1910, toen de Amerikaanse buitenmens Horace Kephart in zijn kampeergids schreef dat een handje gepelde noten en rozijnen met een reep zoete chocolade je ver brengt op het pad. De Engelse bijnaam gorp zou staan voor good old raisins and peanuts, maar die uitleg is mogelijk pas later bedacht.
Bron: Wikipedia, Trail mix (quoting Horace Kephart, Camping and Woodcraft)
Suikerriet werd voor het eerst geteeld in Oost-Indië, waarschijnlijk op Nieuw-Guinea, en verspreidde zich via Azië naar India. Het woord suiker reisde van het Sanskriet sharkara, dat eerst gruis of grind betekende, via het Perzische shakar en het Arabische sukkar naar de Europese talen. Suiker uit bieten kwam veel later, in Europa tijdens de Napoleontische oorlogen, toen Frankrijk een eigen bron wilde.
Sushi begon als manier om vis te bewaren, niet als gerecht. Vis die met zout en rijst werd ingelegd om te fermenteren, narezushi, kwam uit de rivierlanden van Zuidoost-Azië en bereikte Japan samen met de rijstteelt. In de Edoperiode gingen koks azijn gebruiken in plaats van maanden te wachten, en rond 1824 bedacht Hanaya Yohei volgens de overlevering de nigiri in Edo, het huidige Tokio, als snel straatvoedsel.
Maïstortilla's zijn in Mexico duizenden jaren oud, maar het woord taco is vrij nieuw. Historicus Jeffrey Pilcher denkt dat het uit de zilvermijnen van de achttiende eeuw komt, waar een taco een papieren lading buskruit was die in de rots werd geduwd. De eerste geschreven vermeldingen duiken pas eind negentiende eeuw op, en een van de vroegste soorten was tacos de minero, mijnwerkerstaco's.
Tempeh komt van Java en is een van de weinige traditionele sojaproducten die niet in China of Japan zijn ontstaan. De oudste vermelding staat in de Serat Centhini, een Javaans werk uit het begin van de 19e eeuw dat zich afspeelt rond 1600, dus tempeh is misschien minstens zo oud. Het woord tempe zelf lijkt uit Midden-Java te komen.
Bron: William Shurtleff and Akiko Aoyagi, History of Tempeh (Soyinfo Center)
Tequila is genoemd naar het stadje Tequila in Jalisco, Mexico, waar blauwe agave groeit. Mensen daar fermenteerden agave al lang voordat de Spanjaarden kwamen, en het stoken tot sterke drank begon na de verovering in de 16e eeuw. In 1795 gaf de Spaanse koning Karel IV José María Guadalupe Cuervo de eerste vergunning om agave te stoken, en zijn familiebedrijf bestaat nog altijd.
Volgens de overlevering wordt in China al sinds ongeveer 2700 voor Christus thee gedronken, maar dat valt niet te controleren. Het eerste gepubliceerde verslag over hoe je thee plant, verwerkt en drinkt dateert van rond 350 na Christus. Nederlandse handelaren brachten thee in 1610 naar Europa, in 1669 kwam het op de Engelse markt, en in 1836 begonnen de Britten het in India te verbouwen.
Tiramisu is jonger dan de meeste mensen denken. Het bekendste verhaal zegt dat Alba Di Pillo en banketbakker Roberto Linguanotto het op kerstavond 1969 bedachten in restaurant Le Beccherie in Treviso, en dat het in 1972 op de kaart kwam. Friuli Venezia Giulia heeft eigen, oudere claims, en de strijd is nog niet beslecht. De naam is Italiaans voor trek me omhoog, of beur me op.
Mensen roosteren brood boven het vuur zolang er brood is dat oud wordt, en het woord komt van het Latijnse tostus, verschroeid of gedroogd. De broodrooster die vanzelf omhoog springt is veel jonger: Charles Strite, die in de Eerste Wereldoorlog genoeg had van aangebrand brood in een fabriekskantine in Minnesota, kreeg er in 1921 patent op.
Bron: MNopedia, Minnesota Historical Society, Toastmaster bread toaster
Tofu komt uit China en dateert vermoedelijk uit de Han-dynastie, tussen 206 voor en 220 na Christus. Het verhaal gaat dat prins Liu An van Huainan, wiens hof vol alchemisten zat, als eerste sojamelk liet stremmen tot tofu. Historici twijfelen aan dat verhaal, en de oudste duidelijke vermelding van tofu is eeuwen jonger, dus wie het echt als eerste maakte, weet niemand.
Tom yum komt uit de riviergemeenschappen van Midden-Thailand, waar zoetwatergarnalen volop waren en mensen ze kookten met citroengras, limoenblad en galanga. De naam combineert tom, koken, en yum, een frisse, pittige Thaise salade. De soep is vast ouder dan de papieren, maar de eerste geschreven versies staan in Thaise boeken uit 1898 en 1908, onder koning Rama V.
Bron: Thailand Foundation, Tom Yum Kung: The Symbol of Thai Culinary Spirit
De wilde tomaat komt uit de Andes, vooral Peru en Ecuador, maar werd in Mexico gedomesticeerd, en de naam komt van het Azteekse woord tomatl. Spaanse ontdekkingsreizigers brachten hem begin 16e eeuw naar Europa. Italianen noemden hem pomodoro, gouden appel, misschien omdat de eerste geel waren, terwijl veel Noord-Europeanen hem lang wantrouwden, omdat hij tot de nachtschadefamilie hoort.
De bekende blikversie begint bij Campbell's in Camden, New Jersey, dat in 1895 een kant-en-klare Beefsteak Tomato-soep verkocht. In 1897 bedacht de 24-jarige scheikundige John T. Dorrance hoe je het water eruit haalt, zodat soep in een klein, goedkoper blik paste. Het rood-witte etiket kwam in 1898, nadat een directeur de nieuwe footballtenues van Cornell had bewonderd, en Andy Warhol schilderde de blikken in 1962.
Tonic begon als medicijn. Britse officieren in India namen in de 19e eeuw kinine, uit de bast van de Zuid-Amerikaanse kinaboom, tegen malaria, en mengden dat bittere spul met sodawater, suiker, limoen en vaak gin. Schweppes begon in 1870 in Londen met Indian Tonic Water. In tonic van nu zit veel te weinig kinine om iemand te beschermen.
Op tonijn wordt al duizenden jaren gevist, maar het blikje is vrij nieuw. In 1893 opende Albert Halfhill de eerste sardinefabriek van Zuid-Californië op Terminal Island in San Pedro, en in 1903 begon hij ook tonijn in te blikken. Die werd verkocht als goedkoper alternatief voor kip, en San Pedro groeide uit tot een van de grote vissershavens van de Verenigde Staten.
Bron: The Log, Southern California Fish Co.: San Pedro's First Cannery
De aardappel kwam in de 16e eeuw uit Amerika naar Spanje, maar de oudste bekende geschreven vermelding van aardappeltortilla is uit 1817, in Navarra. Hij staat in een anonieme brief aan de Cortes van Navarra over arme boeren, waarin wordt beschreven hoe een paar eieren en aardappelen twee of drie tortilla's opleverden voor een gezin. Verhalen dat een generaal hem bedacht, zijn legendes.
Bron: Noticias de Navarra, Una tortilla dorada con receta navarra
Geroosterde kaassandwiches zijn ouder dan je denkt: het Britse Mrs Beeton's Book of Household Management uit 1861 heeft er al een met bruin brood, boter en Cheshire-kaas, geroosterd in de oven. In de VS was in de crisisjaren een open versie populair, de cheese dream, en koks van de marine serveerden kaassandwiches in de Tweede Wereldoorlog.
Twix werd in 1967 voor het eerst gemaakt in de Mars-fabriek in Slough, Engeland, en kwam pas in 1979 naar de Verenigde Staten. In een groot deel van het Europese vasteland heette hij Raider, tot hij in 1991 overal Twix werd. De naam wordt meestal uitgelegd als een samentrekking van twin en sticks, naar de twee vingers in elk pakje.
Tzatziki komt van het Turkse cacık, een yoghurtdip met komkommer en knoflook die je in het hele oude Ottomaanse Rijk vond. Cacık staat voor het eerst op papier in 1844, in het eerste Ottomaanse kookboek, omschreven als gewoon yoghurt met komkommer en knoflook. Een oudere verwant, yoghurtsalades die jajaq heetten, staat al in een kookboek uit Bagdad uit de 10e eeuw.
Udon kwam waarschijnlijk uit China naar Japan. Volgens een bekende legende nam de monnik Kukai uit Kagawa zo'n 1.200 jaar geleden tarwenoedels mee terug na zijn studie in China, en daarom is Kagawa nog altijd de udonhoofdstad van Japan. In de Edoperiode aten pelgrims naar het Kotohira-heiligdom Sanuki-udon bij de poort en namen ze de smaak mee naar huis.
Het oudste bekende recept is van de Engelse kok John Mollard, die in 1802 uienschijven beschreef die door een beslag met Parmezaanse kaas gingen en werden gefrituurd. De drive-inketen Pig Stand uit Dallas, geopend in 1921, beweerde later de uienringen te hebben uitgevonden, maar bedacht waarschijnlijk gewoon een eigen versie, meer dan een eeuw na Mollard.
Wafels zijn voortgekomen uit dunne wafeltjes die tussen twee hete metalen platen werden gebakken, een methode die teruggaat tot het oude Griekenland. In het middeleeuwse Europa waren de ijzers vaak versierd met kruisen en Bijbelse taferelen, en boeren en koningen aten ze allebei. Rond de 15e eeuw stapten Nederlandse bakkers over op rechthoekige platen, en het Engelse woord waffle komt van ons wafel.
Bron: Smithsonian Magazine, These Beautiful Medieval Wafer Presses Are Where Waffles Come From
De walnotenboom komt oorspronkelijk uit Iran en de streken eromheen, daarom heet hij ook wel Perzische walnoot. Mensen kweken hem daar al duizenden jaren, en de Grieken en Romeinen brachten hem naar de rest van de Middellandse Zee. De Latijnse naam Juglans regia betekent koninklijke noot van Jupiter.
In Midden-Amerika werd al meer dan 3000 jaar geleden chocolade gedronken, te beginnen bij de Olmeken. De Maya dronken het dik en schuimig, soms met chilipeper, en de Azteken, die het xocolatl noemden, vonden cacaobonen meer waard dan goud. Europeanen deden er later rietsuiker en kaneel bij en dronken het in chique chocoladehuizen in Londen en Amsterdam.
Watermeloen komt uit Noordoost-Afrika. Een studie uit 2021 liet zien dat de naaste wilde verwant de Kordofanmeloen uit Soedan is, met bleek, niet bitter vruchtvlees dat je rauw kunt eten. Dat past bij een 4300 jaar oude Egyptische grafschildering in Saqqara met een grote groen gestreepte meloen tussen ander zoet fruit. Zo'n 150 jaar dachten wetenschappers ten onrechte dat hij uit Zuid-Afrika kwam.
Bron: Smithsonian Magazine, Researchers uncover watermelon's origins
Wentelteefjes zijn ouder dan Frankrijk. Een Romeins kookboek dat aan Apicius wordt toegeschreven, uit ongeveer de 4e eeuw, weekte al wit brood in melk en losgeklopt ei, bakte het in olie en goot er honing over. In Frankrijk heet het pain perdu, verloren brood, waarschijnlijk omdat zo oud brood wordt opgemaakt. De Engelse naam French toast wordt voor het eerst genoemd in 1660, en niemand weet zeker waarom het Frans heette.
Bron: Smithsonian Magazine, There Are Many Names for French Toast
Wei is het vocht dat overblijft als melk stremt tot kaas, dus het is zo oud als het kaasmaken zelf. Lange tijd wisten kaasmakers er geen raad mee en gaven ze het aan de dieren of gooiden ze het weg. Pas rond het begin van de jaren 2000 ging de zuivelindustrie het verkopen als het eiwitpoeder in de potten van nu.
Bron: Texas A&M AgriLife Today, From cheese byproduct to protein supplement
Het oudste geschreven bewijs van whiskystoken in Schotland is uit 1494, toen de Exchequer Rolls acht bolls mout noteren voor broeder John Cor om aqua vitae te maken, Latijn voor levenswater. In het Gaelisch is dat uisge beatha, waar het woord whisky uit voortkwam. Of monniken het stoken meebrachten of boeren in de Highlands het zelf uitvonden, weet niemand zeker.
Burger King-medeoprichter James McLamore bedacht de Whopper in 1957 in Miami, en hij kostte 37 cent. Het idee kwam toen hij zag dat een concurrent in Gainesville, Florida, het goed deed met een grotere burger. Hij koos de naam omdat die aan iets groots deed denken.
In 1850 gingen Deense bakkersgezellen in staking, en de eigenaren haalden bakkers uit het buitenland, onder wie een aantal Oostenrijkers. Zij brachten de Weense manier mee om boter in dunne lagen door het deeg te vouwen. Deense bakkers hielden het erin, deden er meer ei en vet bij en noemden het wienerbrød, Weens brood. Deense immigranten brachten het rond 1915 naar Amerika, en daarom heet het elders een Danish.
De oudste wijn die tot nu toe is gevonden, komt uit Georgië, in de zuidelijke Kaukasus. In aardewerken kruiken uit Gadachrili Gora en Shulaveris Gora, zo'n 50 km ten zuiden van Tbilisi, zaten chemische sporen van druivenwijn van rond 6000 v.Chr., zo'n 8.000 jaar geleden. Het onderzoek werd geleid door Patrick McGovern van het museum van de University of Pennsylvania en verscheen in 2017.
Lees het hele verhaal · Bron: Decanter, World's oldest wine comes from Georgia, new research
Rusland en Polen claimen allebei de wodka, en niemand weet zeker wie hem het eerst maakte. Volgens Britannica bestond er in de 14e eeuw in Rusland al een drank die wodka heette, en sommige historici denken dat hij nog ouder is. De naam is een verkleinwoord van voda, Russisch voor water, dus het betekent waterje. Pas na de Tweede Wereldoorlog werd hij groot in de VS en West-Europa.
De wortel die we eten werd rond het jaar 1000 in Centraal-Azië uit de wilde peen gedomesticeerd, en de eerste waren paars of geel. In de 13e eeuw werden wortels al geteeld in China en Noordwest-Europa. Oranje wortels kwamen later, gekweekt in West-Europa, met een grote rol voor Nederlandse telers. Het verhaal dat ze dat deden ter ere van Willem van Oranje is populair, maar er is geen bewijs voor.
Wortels maakten puddingen al zoet lang voordat suiker goedkoop was, en een vroege wortelpudding is bekend uit Bagdad in de 10e eeuw. De worteltaart zoals we die kennen kreeg vorm aan het eind van de jaren 30. In het Groot-Brittannië van de oorlog, met suiker en vet op de bon, promootte het Ministry of Food wortels, en zijn War Cookery Leaflet No. 4 van juli 1943 bevatte een recept voor worteltaart.
De tortilla is veel ouder dan de wrap. In Midden-Amerika bakte men al duizenden jaren platte broodjes van maïs, in het Nahuatl, de taal van de Azteken, tlaxcalli genoemd. De Spanjaarden kwamen in de 16e eeuw, noemden ze tortilla, klein koekje, en brachten tarwe mee. Tortilla's van tarwemeel, het soort voor wraps, kwamen veel later en werden vooral populair in het noorden van Mexico en in de Verenigde Staten.
Niemand weet wie de eerste yoghurt maakte. Melk werd duizenden jaren geleden waarschijnlijk vanzelf zuur en dik in warme potten, vermoedelijk ergens in West-Azië, misschien in het huidige Turkije. Het woord komt van het Turkse yoğurt, verwant aan een werkwoord voor indikken. In 1905 vond de Bulgaar Stamen Grigorov de bacterie die het werk doet, nog altijd naar Bulgarije genoemd.
De meeste zalm in de winkel is gekweekt, en dat begon in Noorwegen. Op 28 mei 1970 zetten de broers Ove en Sivert Grøntvedt op het eiland Hitra jonge zalm uit in een drijvende open netkooi in zee. Hun vis werd de eerste geslaagde generatie gekweekte Atlantische zalm, en Noorwegen is nog altijd de grootste producent, met meer dan de helft van alle kweekzalm ter wereld.
Bron: Norwegian Seafood Council, Celebrating 50 years of modern aquaculture
De zapiekanka ontstond in het communistische Polen van de jaren 70. De regering van Edward Gierek stond kleine private eetkraampjes toe, en Polen bakte inmiddels stokbrood op Franse wijze, onder een licentie die hij had gekocht. Een half stokbrood met champignons en kaas was goedkoop, snel en vullend in magere jaren, en de kraampjes verkochten het overal. De naam betekent gewoon iets gebakkens.
De zoete aardappel werd gedomesticeerd in tropisch Midden- of Zuid-Amerika en werd daar al minstens 5000 jaar geleden geteeld. Spaanse zeelieden brachten hem naar Europa, waar hij als eerste plant potato heette, naar het Caribische woord batata. Opvallend: hij groeide al eeuwen voor de Europeanen op eilanden in de Stille Oceaan, en het Polynesische kumara lijkt sterk op de naam in het Quechua, een aanwijzing voor vroeg contact met Zuid-Amerika.
Bron: Wikipedia, Sweet potato (history and Polynesian contact, with cited studies)
De zonnebloem is een van de weinige voedselgewassen die uit Noord-Amerika komen. Indianen kweekten wilde planten om tot hoge planten met één grote bloem vol eetbare pitten. Echt groot werd hij in Rusland: de orthodoxe kerk verbood boter en reuzel tijdens de vasten, en zonnebloemolie stond niet op die lijst. Sovjetkwekers verhoogden later het oliegehalte in de pitten met bijna de helft.
Bron: NPR, The Salt: How The Russians Saved America's Sunflower
Zwarte bonen zijn een soort gewone boon, een plant uit Amerika. Genetisch onderzoek laat zien dat hij twee keer is gedomesticeerd: in Mexico, waarschijnlijk in de vallei van Oaxaca, en los daarvan in de Andes. Boeren verbouwden er al duizenden jaren bonen naast mais en pompoen, en Europa leerde ze pas na Columbus kennen.